Sáp nhập tổ dân phố không chỉ là câu chuyện điều chỉnh địa giới, tổ chức lại dân cư hay thay đổi tên gọi. Đằng sau mỗi con số mới là một địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn, công việc nhiều hơn và những yêu cầu quản trị cơ sở hoàn toàn mới. Trong những tháng đầu vận hành mô hình mới tại phường Cam Đường, tỉnh Lào Cai, những bí thư chi bộ, chi ủy viên, tổ trưởng tổ dân phố và đội ngũ cán bộ không chuyên trách đang trở thành những người “giữ nhịp” ở khu dân cư – đưa chủ trương của Đảng đến với dân, lắng nghe tiếng nói của dân và cùng Nhân dân giải quyết những việc tưởng nhỏ nhưng có ý nghĩa rất lớn đối với cuộc sống cộng đồng.
Từ một chủ trương lớn đến những việc rất cụ thể ở khu dân cư
Sắp xếp, tổ chức lại các tổ dân phố là chủ trương nhằm tinh gọn tổ chức, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và tổ chức hoạt động ở cơ sở. Nhưng khi chủ trương đi vào cuộc sống, điều dễ nhận thấy nhất không nằm trên những văn bản hành chính, mà hiện hữu trong từng con đường, từng khu dân cư, từng cuộc họp và từng công việc hằng ngày của đội ngũ cán bộ cơ sở.
Sau sáp nhập, địa bàn rộng hơn, dân cư đông hơn, thành phần dân cư đa dạng hơn; trong khi đó, bộ máy cơ sở phải nhanh chóng ổn định để không làm gián đoạn việc phục vụ Nhân dân. Đó là một “bài toán” không đơn giản.
Ở phường Cam Đường, sau sắp xếp, các tổ dân phố đều có quy mô về diện tích, dân số lớn hơn trước. Địa bàn mới đồng nghĩa với một khối lượng công việc mới. Từ nắm tình hình dân cư, tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước; tổ chức các hoạt động văn hóa, xã hội; vận động Nhân dân giữ gìn vệ sinh môi trường, an ninh trật tự; đến những việc rất cụ thể như rà soát nhân khẩu, hỗ trợ chuyển đổi số, tổ chức họp dân, giải quyết kiến nghị... tất cả đều cần những con người trực tiếp đứng ra thực hiện. Và ở đó, vai trò của bí thư chi bộ, chi ủy và tổ trưởng tổ dân phố nổi lên như một mắt xích đặc biệt quan trọng.
Nếu tổ dân phố là nơi gần dân nhất thì chi bộ là hạt nhân lãnh đạo chính trị ở khu dân cư. Nếu chính quyền cơ sở thực hiện chức năng quản lý thì đội ngũ cán bộ ở tổ dân phố chính là những người trực tiếp đưa các chủ trương, chính sách ấy đến từng hộ dân. Chính vì vậy, sau sáp nhập, điều cần thiết không chỉ là “có bộ máy”, mà quan trọng hơn là bộ máy ấy phải hoạt động được, cán bộ phải bắt nhịp được và lòng dân phải đồng thuận.
Khi cán bộ không chuyên trách trở thành “người giữ nhịp”
Nếu nhìn từ bên ngoài, công việc của cán bộ tổ dân phố có thể chỉ là tổ chức họp dân, triển khai văn bản, lập danh sách, vận động các phong trào, nhưng ở bên trong, đó là một chuỗi công việc liên tục. Một cuộc điện thoại của người dân, một trường hợp cần xác minh, một vụ việc phát sinh trong khu dân cư, một thông báo phải triển khai ngay, một cuộc họp phải tổ chức gấp, một hộ gia đình cần vận động, một hoạt động cộng đồng cần người đứng ra kết nối… Đó là những việc không có giờ hành chính rõ ràng.
Sau sáp nhập, khối lượng công việc càng tăng khi cán bộ cơ sở phải đồng thời làm quen với địa bàn mới, dân cư mới và những yêu cầu mới như chuyển đổi số, cập nhật dữ liệu dân cư, hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Tuy còn nhiều khó khăn những đã có nhiều điểm sáng về sự tận tâm của cán bộ, sự chung sức đồng lòng của Nhân dân, như: Đường cờ Tổ quốc – câu chuyện về sức dân của Tổ dân phố số 19. Những lá cờ đỏ sao vàng nối tiếp nhau trên tuyến phố không chỉ tạo diện mạo khang trang, mà còn tạo nên một không gian chung để người dân cảm nhận rõ hơn về cộng đồng nơi mình đang sống.
Điều đáng nói không nằm ở những lá cờ mà là ai đã vận động, ai đã đóng góp, ai đã cùng nhau thực hiện. Một công trình cộng đồng nếu chỉ dựa vào ngân sách thì có thể tạo ra một sản phẩm vật chất nhưng khi người dân cùng đóng góp, cùng thực hiện, giá trị lớn hơn nhiều: đó là sự đồng thuận. Đó cũng là minh chứng cho vai trò của cán bộ cơ sở: không phải cán bộ làm thay dân, mà là cán bộ biết khơi dậy sức dân và tổ chức để sức dân được phát huy đúng hướng.
Hay từ phong trào “Vũ điệu mùa hè” đến những đêm hội của cộng đồng. 27 tổ dân phố trên địa bàn phường Cam Đường đã vận động con em tham gia chương trình “Vũ điệu mùa hè”. Nhiều ngày luyện tập, nhiều buổi tập sau giờ làm việc, sự hỗ trợ xã hội hóa của các tổ chức, cá nhân... đã tạo nên một phong trào không chỉ dành cho người biểu diễn mà còn thu hút cả cộng đồng. Đằng sau mỗi tiết mục là sự kiên trì của những người tập luyện; sự động viên của gia đình; sự kết nối của cán bộ tổ dân phố, đoàn thể và những người nhiệt tình với phong trào. Những con người ấy có thể không giữ chức vụ lớn nhưng họ đang làm một việc rất lớn: kết nối con người với con người.
Cũng từ cách làm ấy, 100% tổ dân phố tổ chức Đêm hội Trăng rằm cho thiếu nhi; công tác khuyến học được quan tâm, với nguồn xã hội hóa lên tới hàng trăm triệu đồng. Những con số ấy không chỉ phản ánh mức độ huy động nguồn lực. Đó còn là chỉ dấu về niềm tin và sự đồng thuận của Nhân dân. Khi người dân sẵn sàng đóng góp tiền, công sức, thời gian cho hoạt động chung, nghĩa là họ đã coi khu dân cư không chỉ là nơi mình cư trú mà là cộng đồng mà mình có trách nhiệm xây dựng…
Khi bí thư chi bộ trở thành “đầu mối” kết nối ý Đảng với lòng dân
Trong tất cả những chuyển động ấy, vai trò của bí thư chi bộ và chi ủy đặc biệt quan trọng. Bí thư chi bộ không thể chỉ dừng lại ở việc chủ trì các cuộc họp, trong thực tiễn cơ sở, họ phải là người nắm tình hình, định hướng, kết nối, phân công và chịu trách nhiệm về những vấn đề lớn của địa bàn.
Đổi mới sinh hoạt chi bộ sau sắp xếp tổ dân phố không chỉ dừng lại ở việc đổi mới nội dung, phương pháp điều hành các cuộc họp định kỳ, mà quan trọng hơn là đưa sinh hoạt Đảng đến gần hơn với thực tiễn, với lịch sử, với đời sống và những vấn đề đặt ra từ cơ sở. Thực tế tại các chi bộ trên địa bàn phường Cam Đường cho thấy, khi nội dung sinh hoạt được mở rộng, phương thức tổ chức linh hoạt, hoạt động của chi bộ trở nên sinh động, thiết thực và có sức lan tỏa hơn.
Chi bộ 31 là một minh chứng. Chi bộ đã tổ chức cho cán bộ, đảng viên thăm mốc son lịch sử – nơi thành lập Chi bộ nông thôn đầu tiên của tỉnh Lào Cai; tham quan, học tập truyền thống tại Bảo tàng tỉnh Lào Cai; tổ chức Lễ báo công dâng Bác tại Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Từ những địa chỉ đỏ, những tư liệu, hiện vật lịch sử và không gian thiêng liêng, mỗi đảng viên có thêm cơ hội hiểu sâu sắc hơn về truyền thống cách mạng của quê hương, về quá trình xây dựng và trưởng thành của tổ chức Đảng; đồng thời tự soi lại trách nhiệm của mình trong công việc, trong quan hệ với Nhân dân và trong thực hiện nhiệm vụ được giao. Đây chính là cách biến giáo dục truyền thống thành giáo dục chính trị, tư tưởng; biến niềm tự hào thành động lực và trách nhiệm hành động.
Nếu Chi bộ 31 làm mới sinh hoạt bằng cách đưa đảng viên trở về với những địa chỉ đỏ của lịch sử, thì Chi bộ 36 lại cho thấy một hướng đổi mới khác: đưa sinh hoạt chi bộ ra khỏi phạm vi một tổ chức, một địa bàn, hướng tới sự phối hợp, liên kết giữa các chi bộ sau sáp nhập tổ dân phố.
Chi bộ 36 đã chủ trì tổ chức sinh hoạt chuyên đề với các chi bộ 25, 35, 37 và 43, cùng trao đổi, nhận diện những vấn đề chung trên địa bàn, nhất là trong công tác giữ gìn an ninh, trật tự, xây dựng đời sống văn hóa, phát huy vai trò cán bộ, đảng viên và Nhân dân. Việc phối hợp giữa các chi bộ từng bước tạo ra không gian trao đổi rộng hơn, giúp mỗi chi bộ không chỉ nhìn thấy việc của địa bàn mình mà còn nhận thức đầy đủ hơn mối liên hệ giữa các khu dân cư liền kề.
Đáng chú ý, từ sinh hoạt chuyên đề, các chi bộ còn hướng tới xây dựng nghị quyết liên tịch, tạo cơ sở để phối hợp trong lãnh đạo, tuyên truyền, vận động Nhân dân và giải quyết những vấn đề có tính liên địa bàn. Đây là bước chuyển từ tư duy “chi bộ nào biết việc chi bộ đó” sang “cùng bàn, cùng làm, cùng chịu trách nhiệm”, phù hợp với yêu cầu quản trị địa bàn dân cư sau sắp xếp. Những cách làm trên cho thấy một điều quan trọng: sinh hoạt chi bộ muốn có sức sống phải bắt đầu từ thực tiễn và trở lại phục vụ thực tiễn.
Những nỗ lực lặng thầm
Nếu viết về sáp nhập tổ dân phố chỉ bằng các con số, bài viết sẽ thiếu đi phần quan trọng nhất: con người. Con người làm nên kết quả. Một người tổ trưởng "đi từng ngõ, gõ từng nhà"; một bí thư chi bộ chủ động gọi điện trao đổi khi có vấn đề phát sinh; một cán bộ đoàn thể vận động hội viên tham gia phong trào; một người dân tự nguyện đóng góp vì mục đích chung... Những việc ấy không phải lúc nào cũng xuất hiện trong báo cáo nhưng chính những việc ấy tạo nên “chất keo” gắn kết cộng đồng.
Vì thế, nói đến cán bộ cơ sở sau sáp nhập không nên chỉ nói đến chức danh, phụ cấp hay số lượng công việc mà cần nhìn họ như những người đang trực tiếp thực hiện một nhiệm vụ rất quan trọng: giữ cho mối quan hệ giữa Đảng và Nhân dân luôn được thông suốt ở nơi gần dân nhất.
Từ khi sáp nhập đến nay, chưa thể nói mọi vấn đề đã được giải quyết nhưng có thể khẳng định một điều: bộ máy cơ sở đã không để xảy ra khoảng trống trong lãnh đạo và quản lý cộng đồng. Các chi bộ được kiện toàn; tổ dân phố từng bước đi vào hoạt động; các đoàn thể được sắp xếp; các phong trào tiếp tục được duy trì; an ninh, trật tự được quan tâm; văn hóa, khuyến học được phát huy; tinh thần đoàn kết trong cộng đồng từng bước được củng cố. Quan trọng hơn, đội ngũ cán bộ cơ sở đang hình thành một phương thức làm việc mới: chủ động hơn, phối hợp nhiều hơn và hướng mạnh hơn về người dân. Đây chính là kết quả bước đầu đáng ghi nhận nhất.
Tuy nhiên, vẫn còn những “nút thắt” cần tháo gỡ: đó là cơ sở vật chất, điều kiện làm việc, khối lượng văn bản và nhiệm vụ ngày càng lớn; quản lý dân cư và số hóa địa bàn; sự tham gia của Nhân dân và đảng viên… Vì vậy, bài toán đặt ra không chỉ là “thêm nguồn lực cho cơ sở”, mà còn phải đổi mới phương thức lãnh đạo, nâng cao trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và khơi dậy vai trò chủ thể của Nhân dân.
Sáp nhập làm thay đổi địa giới nhưng điều quan trọng hơn là phải làm cho lòng dân không bị chia cắt bởi những địa giới mới. Muốn vậy, mỗi chi bộ phải thực sự là hạt nhân chính trị; bí thư chi bộ phải gần dân, sát dân, lắng nghe dân; chi ủy phải biết phân công và huy động đội ngũ đảng viên; tổ trưởng tổ dân phố phải chủ động tổ chức thực hiện; Mặt trận và các đoàn thể phải làm tốt vai trò vận động, tập hợp; lực lượng công an phải sâu sát địa bàn; còn mỗi người dân phải thấy mình là một chủ thể của cộng đồng. Cần tiếp tục đầu tư thiết bị làm việc, hạ tầng số; chuẩn hóa địa chỉ, số nhà, tên ngõ; xây dựng cơ sở dữ liệu dân cư; giảm tải văn bản hành chính; đồng thời nghiên cứu chính sách phù hợp đối với cán bộ cơ sở. Nhưng trên hết, phải giữ được một yếu tố không thể đo bằng tiền: tinh thần trách nhiệm. Bởi khi một cán bộ tổ dân phố sẵn sàng đi vận động người dân lúc tối muộn; khi một Bí thư Chi bộ chủ động xử lý vấn đề ngay từ khi mới phát sinh; khi một đảng viên gương mẫu đi trước; khi người dân tự nguyện đóng góp cho cộng đồng – lúc ấy, bộ máy cơ sở không còn là những chức danh trên giấy. Nó trở thành một mạng lưới trách nhiệm xã hội sống động.
Giữ nhịp lòng dân để chủ trương đi vào cuộc sống
Quãng thời gian sau sáp nhập chưa dài, nhưng đủ để nhìn thấy một điều: thành công của sắp xếp tổ chức ở cơ sở cuối cùng không được đo bằng việc giảm bao nhiêu đầu mối, mà bằng việc người dân có được phục vụ tốt hơn hay không, cộng đồng có đoàn kết hơn hay không và niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, chính quyền có được củng cố hay không.
Ở Cam Đường hôm nay, những con đường cờ Tổ quốc ở khu dân cư; những khoản xã hội hóa dành cho khuyến học; những cuộc họp chi bộ; những buổi sinh hoạt chuyên đề về an ninh trật tự; những cuộc vận động đến từng hộ dân... tất cả đang kể một câu chuyện chung về những con người ở cơ sở đang làm cho một địa bàn mới trở thành một cộng đồng mới. Họ không phải những người quyết định những chủ trương lớn nhưng là những người giúp chủ trương lớn đến được với từng gia đình. Và có lẽ, đó chính là giá trị lớn nhất của đội ngũ cán bộ cơ sở sau sáp nhập: Không chỉ quản lý một địa bàn mới, mà phải xây dựng một cộng đồng mới; không chỉ triển khai một chủ trương mới, mà phải tạo dựng một niềm tin mới. Để mỗi khi người dân cần, có cán bộ ở đó. Để mỗi khi khu dân cư có việc, có người đứng ra kết nối. Để mỗi khi chủ trương của Đảng được ban hành, ở cơ sở có người biến chủ trương thành hành động. Và để trong mọi đổi thay của địa bàn, vẫn giữ được điều căn cốt nhất: Đảng gần dân, cán bộ sát dân, dân tin Đảng – đó chính là “nhịp cầu” bền vững nhất đưa ý Đảng hòa cùng lòng dân.
