Dọc theo những con đường uốn lượn dẫn vào các thôn bản thuộc xã Liên Sơn, Yên Thành, những nếp nhà sàn gỗ truyền thống - biểu tượng quen thuộc của núi rừng ngày càng thưa dần. Thay vào đó, nhiều gia đình đã lựa chọn xây dựng nhà sàn bằng bê tông cốt thép, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hiện đại, vừa giữ lại dáng dấp kiến trúc truyền thống.
Nhà sàn gỗ từ lâu là kiểu kiến trúc đặc trưng của nhiều dân tộc thiểu số như Thái, Mường, Tày, Nùng, Dao... trên địa bàn tỉnh Lào Cai. Tuy nhiên, theo ghi nhận thực tế, số lượng nhà sàn mới làm bằng gỗ không nhiều.
Tại một số địa phương vẫn còn những ngôi nhà sàn gỗ có tuổi đời hơn 50 năm, hiện được người dân tiếp tục sử dụng hoặc chuyển đổi thành mô hình du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, nhiều công trình đã xuống cấp theo thời gian.
Theo các cán bộ văn hóa địa phương, việc chuyển sang nhà sàn bê tông là xu hướng thích ứng với điều kiện thực tế nhưng vẫn hướng tới mục tiêu giữ gìn kiến trúc truyền thống.
Đồng chí Đinh Văn Thuyên - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Liên Sơn cho biết: Đây là sự thích nghi tất yếu khi nguồn nguyên liệu tự nhiên ngày càng hạn chế. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải giữ đúng tỷ lệ cấu trúc và không gian sinh hoạt, đặc biệt là không gian tâm linh trong nhà. Nhà sàn bê tông chỉ thực sự đẹp khi được xây dựng bằng tư duy bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc.
Theo thời gian, nhiều ngôi nhà sàn gỗ xuống cấp, trong khi vật liệu làm nhà ngày càng khan hiếm. Vì vậy, nhiều hộ gia đình đã chuyển sang xây dựng nhà sàn bê tông cốt thép với phần khung kiên cố, tường xây gạch, sàn lát gạch men, mái lợp tôn hoặc fibro xi măng. Dù vật liệu thay đổi, cấu trúc không gian sinh hoạt truyền thống của nhà sàn vẫn được nhiều gia đình giữ nguyên.
Gia đình ông Sầm Văn Tều, dân tộc Mường ở thôn Ả Hạ, xã Liên Sơn, từng sở hữu ngôi nhà sàn gỗ làm từ năm 1980. Sau nhiều năm sử dụng, gia đình quyết định chuyển sang xây dựng nhà sàn bê tông nhưng vẫn giữ lối kiến trúc truyền thống.
Ông Tều chia sẻ: Lúc đầu nghe các con bàn xây nhà sàn bê tông, tôi cũng băn khoăn vì sợ mất cái gốc của tổ tiên. Nhưng giờ gỗ hiếm, không còn vật liệu thay thế. Nhà mới vững chắc hơn, mưa bão cũng yên tâm. Thợ sơn giả gỗ rất khéo, nhìn bên ngoài vẫn giữ được dáng nhà sàn quen thuộc.
Theo ông, việc chuyển sang nhà sàn bê tông giúp sinh hoạt thuận tiện hơn, đặc biệt là có khu vệ sinh khép kín ngay trong nhà.
Rời Liên Sơn, ngược lên xã Yên Thành, nơi có đông đồng bào Tày, Dao sinh sống, nhiều giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ, trong đó có kiến trúc nhà sàn.
Ngôi nhà của ông Hoàng Văn Giang ở thôn Làng Cại trước đây là nhà sàn gỗ truyền thống. Do nhiều bộ phận đã xuống cấp và khó tìm vật liệu thay thế, gia đình quyết định xây dựng nhà sàn bê tông nhưng vẫn giữ kiến trúc truyền thống.
Ông Giang cho biết: “Quan trọng nhất là phải giữ nguyên hình thức kiến trúc. Tôi yêu cầu thợ giữ đúng số bậc cầu thang, gầm sàn cao thoáng, mái nhà đúng kiểu nhà sàn. Bê tông chỉ là vật liệu, còn cách sinh hoạt và không gian trong nhà mới là cái hồn của nhà sàn”.
Theo ông, nếu cố giữ những ngôi nhà gỗ đã xuống cấp, thiếu an toàn thì con cháu sẽ không còn muốn sinh sống lâu dài tại bản làng.
Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, những ngôi nhà sàn bê tông đang dần trở thành lựa chọn của nhiều gia đình vùng cao. Dù vật liệu xây dựng thay đổi, hình thức kiến trúc và không gian sinh hoạt truyền thống vẫn được người dân gìn giữ, tạo nên sự kết hợp hài hòa giữa tiện nghi hiện đại và bản sắc văn hóa.
Sự xuất hiện của những ngôi nhà sàn bê tông vì thế không làm mất đi vẻ đẹp quen thuộc của bản làng vùng cao, mà còn góp phần bảo tồn kiến trúc truyền thống theo cách phù hợp hơn với điều kiện hiện nay.
