Nà Hẩu là vùng đất nằm trọn trong Khu Bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, nay thuộc xã Tân Hợp, tỉnh Lào Cai. Hằng năm, cứ vào cuối tháng Giêng và 3 ngày đầu của tháng 2 âm lịch, lễ hội cúng rừng Nà Hẩu của đồng bào dân tộc Mông nơi đây được tổ chức nhằm bảo vệ rừng, phát huy truyền thống lâu đời.
Cúng rừng - biểu tượng sống động cho sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng người Mông. Đây là nghi lễ có ý nghĩa quan trọng nhất trong năm đối với người dân nơi đây.
Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu có diện tích tự nhiên hơn 43.230 ha, trong đó có hơn 30.528 ha rừng. Nằm trong vùng lõi của Khu bảo tồn, người Mông ở vùng Nà Hẩu chủ yếu canh tác lúa nước và trồng ngô nên cuộc sống còn gặp nhiều khó khăn. Mặc dù vậy, người dân Nà Hẩu không xâm hại đến rừng. Trong khi rừng ở nhiều nơi bị tàn phá, thì ở Nà Hẩu hàng nghìn ha rừng nguyên sinh vẫn nguyên vẻ hoang sơ, tán rừng già vẫn tầng tầng, lớp lớp, ngút ngàn xanh.
Lễ hội cúng rừng Nà Hẩu mở đầu bằng phần rước lễ vật lên khu rừng cấm, cầu cho mưa thuận gió hòa, Nhân dân phát triển kinh tế, bảo vệ rừng, không phá rừng, không khai thác rừng. Những nghi thức độc đáo, trang nghiêm của buổi lễ được diễn ra ở cửa rừng, nơi có nhiều cây cổ thụ lớn.
Thực hiện xong nghi lễ cúng tế Thần rừng, người dân các thôn, bản tập trung dưới khu rừng thiêng của thôn mình để cùng liên hoan. Cùng với phần lễ, người dân trên địa bàn xã Nà Hẩu và các xã lân cận đã hòa mình trong không khí vui tươi với các tiết mục văn nghệ và hoạt động thể thao mang đậm bản sắc dân tộc…
Sau lễ hội là tục cấm rừng trong 3 ngày. Theo đó, đồng bào Mông Nà Hẩu nghỉ kiêng ăn “Tết rừng” 3 ngày để tạ ơn thần rừng. Trong 3 ngày này, mọi người phải tuyệt đối thực hiện các điều kiêng kỵ đã được quy định như không đi vào rừng chặt cây xanh, không đem lá xanh từ rừng về nhà, không đào củ, bẻ măng…
Tín ngưỡng thờ Thần rừng của đồng bào Mông nơi đây đã được truyền qua nhiều thế hệ. Tết rừng gắn với quy định bảo vệ rừng, trở thành ngày hội văn hóa cộng đồng độc đáo của người dân nơi đây từ nhiều năm nay. Nhờ có phong tục cúng rừng, người dân luôn có ý thức bảo vệ rừng. Nhiều năm qua, rừng Nà Hẩu được bảo vệ tốt, không để xảy ra cháy rừng, vận chuyển gỗ trái phép. Những mái nhà nằm dưới tán rừng già chính là hình ảnh đẹp về sự thân thiện với môi trường ở xã Nà Hẩu.
Những năm gần đây, “Tết rừng” còn được xem như cuộc họp tổng kết năm của thôn, bản trong công tác bảo vệ rừng với sự tham gia của các chủ hộ trong thôn, cán bộ xã và cán bộ kiểm lâm. Việc thực hiện các quy ước, hương ước về bảo vệ rừng cấm; tình hình phát triển sản xuất, xóa đói giảm nghèo, an ninh trật tự thôn, bản, các khoản đóng góp, các khoản được Nhà nước hỗ trợ… đều được bàn bạc công khai trong 3 ngày “Tết rừng”.
Anh Giàng A Quang, thành viên tích cực của Ban quản lý cộng đồng bảo vệ rừng thôn Trung Tâm, chia sẻ: Từ khi có nhận thức về bảo tồn thiên nhiên, người dân Nà Hẩu đã dần thay đổi thói quen sinh hoạt. Họ không chặt cây rừng để làm nhà mà thay thế sử dụng vật liệu khác. Tuần tra bảo vệ rừng được thực hiện thường xuyên, giúp phát hiện kịp thời hành vi xâm hại rừng.
Để bảo tồn thiên nhiên bền vững, chính quyền địa phương đã định hướng sinh kế mới cho người dân. Bà con được khuyến khích di chuyển sống tập trung, tham gia phát triển kinh tế, trồng các loại cây như mận, cam, quýt; xây dựng các mô hình nuôi gà đen, cá tầm, ốc rạn… Đến nay, đã có hơn chục hộ bắt đầu xây dựng mô hình du lịch cộng đồng, đón tiếp các đoàn khách đến tham quan Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, trải nghiệm văn hóa bản địa.
Nà Hẩu không chỉ là điểm đến hấp dẫn với cảnh quan thiên nhiên xanh tươi, đa dạng sinh học phong phú mà còn là minh chứng của việc bảo tồn thiên nhiên từ các giá trị văn hoá bản địa. Cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp của Nà Hẩu là tài sản quý giá của cộng đồng, là điểm đến hấp dẫn cho những ai yêu thiên nhiên. Người Mông ở Nà Hẩu quyết tâm bảo vệ và gìn giữ tài nguyên quý cho các thế hệ mai sau.
