Bên cạnh khẳng định vai trò quan trọng của môn học này, nhiều ý kiến cũng lưu ý những hệ lụy nếu quá chú trọng tiếng Anh, đồng thời đề xuất phương án lựa chọn môn thi thứ ba nhằm bảo đảm mục tiêu giáo dục toàn diện.
Vì sao Tiếng Anh được ưu tiên trong kỳ thi chuyển cấp?
Ở góc độ cơ sở giáo dục, bà Hoàng Thị Yến - Hiệu trưởng Trường THCS Nam Từ Liêm (Hà Nội), phân tích: Việc hầu hết tỉnh, thành chọn Tiếng Anh làm môn thi thứ ba xuất phát từ các lý do thực tiễn. Tiếng Anh được xác định là “ngôn ngữ thứ hai”, ưu tiên trong Đề án Ngoại ngữ quốc gia, nên nhiều gia đình, học sinh lựa chọn, đầu tư học ngôn ngữ này từ rất sớm. Do đó, thi Tiếng Anh trở thành lợi thế của đa số học sinh.
Ngoài ra, chọn môn Tiếng Anh tạo đồng thuận xã hội. Đa số phụ huynh coi tiếng Anh là kỹ năng cần có để đáp ứng yêu cầu công việc trong tương lai. Nhiều trường cũng xác định Tiếng Anh là môn học quan trọng bên cạnh Toán, Ngữ văn, nên môn này thuận lợi cho đa số học sinh các trường.
“Coi trọng tiếng Anh có lợi ích lớn trong nâng cao, phát triển khả năng ngôn ngữ cho học sinh; xa hơn, giúp nâng cao mặt bằng trình độ ngoại ngữ của học sinh trên diện rộng. Ở Hà Nội, tiếng Anh không phải ngoại ngữ duy nhất được lựa chọn thi mà còn có tiếng Hàn, tiếng Nhật… Đây là bước đệm quan trọng để các em tự tin hơn khi bước vào THPT và đại học, nơi tài liệu học thuật phần lớn sử dụng ngoại ngữ. Nó cũng tạo ra một thế hệ có khả năng giao tiếp, làm việc trong môi trường đa quốc gia sau này”, bà Hoàng Thị Yến chia sẻ.
Tuy nhiên, Hiệu trưởng Trường THCS Nam Từ Liêm cảnh báo, quá coi trọng môn học này, học sinh dễ rơi vào vòng xoáy luyện đề, chạy đua chứng chỉ quốc tế từ quá sớm, làm mất đi thời gian dành cho các hoạt động trải nghiệm và phát triển kỹ năng mềm khác. Học sinh ở các vùng khó khăn, thiếu giáo viên có trình độ và trang thiết bị ngoại ngữ sẽ gặp bất lợi lớn khi cạnh tranh điểm số với học sinh ở các đô thị lớn. Việc luôn chọn thi ngoại ngữ cũng sẽ làm nảy sinh tâm lý “môn chính, môn phụ”, dẫn đến tình trạng học sinh học lệch, bỏ bê các môn học khác. Trong khi đó, lên THPT, nhiều học sinh lựa chọn đa dạng tổ hợp để học, không phải tất cả chọn tiếng Anh.
Có lý giải tương tự về việc nhiều địa phương chọn Tiếng Anh là môn thi vào lớp 10, ông Nguyễn Tiến Dũng - Hiệu trưởng Trường THCS Thụy Liên (Thái Thụy, Hưng Yên), cho rằng, Tiếng Anh không chỉ là môn học, mà còn là công cụ bắt buộc để học sinh tiếp cận tri thức toàn cầu. Lựa chọn này cũng phù hợp với định hướng của Chương trình GDPT 2018 và mục tiêu đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.
Thêm nữa, thay vì bốc thăm môn thứ ba gây tâm lý lo lắng “trúng tủ” hay học lệch, tiếng Anh có tính ổn định cao và lộ trình học tập xuyên suốt từ tiểu học. Bộ GD&ĐT đã bỏ quy định bốc thăm môn thi thứ ba nhằm giúp học sinh, nhà trường chủ động kế hoạch ôn tập, tránh tình trạng “đợi chờ” gây căng thẳng, phụ huynh lo lắng, ổn định để giảm áp lực.
“Có thể nói, việc Tiếng Anh là môn thi thứ ba tạo động lực mạnh mẽ để học sinh trau dồi ngoại ngữ sớm, giúp các em có nền tảng tốt khi lên THPT và đại học. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào Toán - Văn - Anh, học sinh có thể xem nhẹ kiến thức các môn khác, dẫn đến học lệch; tạo ra khoảng cách lớn giữa học sinh thành phố (có điều kiện học thêm, luyện thi) và học sinh vùng sâu, xa, nơi nguồn lực giáo dục ngoại ngữ còn hạn chế”, ông Nguyễn Tiến Dũng cho hay.
Giải pháp bảo đảm giáo dục toàn diện
Trước thực tế này, để bảo đảm giáo dục toàn diện, ông Nguyễn Tiến Dũng đề xuất, có thể thi 2 môn Toán, Ngữ văn, kết hợp với điểm trung bình cả năm (học bạ) của các môn không thi. Bên cạnh đó, các nhà trường cần chú trọng giảng dạy đồng đều các môn học, bảo đảm học sinh có nền tảng kiến thức vững chắc để có thể thích ứng tốt dù thi ở môn nào. Phụ huynh, học sinh nâng cao nhận thức, coi trọng toàn diện các môn học, tránh tình trạng học lệch, học tủ.
Về nội dung này, bà Hoàng Thị Yến cho rằng, thay vì chỉ cố định Tiếng Anh, có thể cho phép học sinh chọn môn thi thứ ba theo sở trường (Vật lí, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lí hoặc ngoại ngữ khác). Điều này giúp phân luồng ngay từ THCS. Môn thứ ba nên hướng tới đánh giá năng lực vận dụng thay vì đánh giá kiến thức hàn lâm, giảm bớt gánh nặng học thuộc lòng. Ngoài ra, giáo dục toàn diện không nghĩa là môn nào cũng thi, mà bảo đảm dù thi môn nào thì chương trình học vẫn phải cung cấp đủ kỹ năng sống và tư duy nền tảng cho học sinh.
Theo PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), môn thi thứ ba trong kỳ thi vào lớp 10 cần được nhìn nhận như công cụ điều tiết định hướng giáo dục, không chỉ là phép thử kiến thức. Mục tiêu cốt lõi là bảo đảm sự cân bằng giữa các lĩnh vực phát triển của học sinh: Tư duy định lượng - logic, tư duy định tính - xã hội, và năng lực công dân toàn cầu.
Phương án hợp lý là luân phiên, hoặc lựa chọn linh hoạt giữa các môn thuộc khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, cùng với năng lực công dân toàn cầu tùy theo điều kiện từng địa phương, nhưng phải bảo đảm tính ổn định trong vài năm để tránh gây xáo trộn tâm lý. Quan trọng hơn, cách thiết kế đề thi đánh giá cần hướng tới năng lực tổng hợp, đọc hiểu, phân tích sáng tạo và giải quyết vấn đề linh hoạt, thay vì kiểm tra ghi nhớ thuần túy.
Từ góc độ khoa học giáo dục, một kỳ thi chuyển cấp hiệu quả không nên tạo ra ấn tượng về “môn học trọng tâm” để luyện thi, mà cần truyền đi thông điệp rõ ràng rằng giáo dục phổ thông hướng tới phát triển con người toàn diện, đồng thời đánh giá các năng lực tư duy định tính, định lượng, năng lực hội nhập. Tiếng Anh là môn học quan trọng, song không thể thay thế vai trò của tư duy khoa học, hiểu biết xã hội, phẩm chất công dân. Do đó, việc thiết kế môn thi thứ ba cần được đặt trong một triết lý giáo dục cân bằng, dài hạn và nhất quán.
