Tuy nhiên, khi thị trường lao động chuyển sang ưu tiên năng lực thực tế thay vì danh tiếng bằng cấp, ngày càng nhiều Gen Z chọn học nghề như hướng đi chiến lược, phù hợp hơn với năng lực và mục tiêu cá nhân.
Từ bằng cấp sang năng lực “thực chiến”
Ông Trần Anh Tuấn - Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM cho rằng, sự thay đổi trong lựa chọn của Gen Z không phải là quyết định mang tính bốc đồng, mà xuất phát từ những biến chuyển căn bản của thị trường lao động. Chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và sự phát triển của công nghệ đã làm mờ dần ranh giới việc làm giữa các quốc gia, các địa phương. Thị trường lao động ngày nay trở nên mở, linh hoạt, cho phép nhân lực dịch chuyển nhanh hơn, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng.
Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp và xã hội không còn cần lực lượng lao động “đông” về số lượng, mà cần nguồn nhân lực “tinh” về chất lượng - những người có nghề nghiệp vững vàng, chuyên môn thực chất và đủ năng lực hội nhập.
“Tiêu chí đánh giá nhân lực đang thay đổi rất sâu sắc. Nếu trước đây, bằng cấp từng được xem là yếu tố quyết định để bước vào thị trường lao động, thì hiện nay năng lực hành nghề mới là thước đo quan trọng nhất. Một người được đánh giá cao không phải vì học ở đâu, mà vì làm được gì, làm tốt đến mức nào và tạo ra giá trị gì cho doanh nghiệp, cho xã hội”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp hiện nay luôn trong tình trạng “khát” nhân lực kỹ thuật tay nghề cao ở các lĩnh vực như logistics, kỹ thuật công nghệ, y tế, dịch vụ, cũng như các ngành thuộc xu hướng 4.0 như AI, Big Data, IoT. Trái ngược với nhu cầu đó, không ít cử nhân đại học khi ra trường lại gặp khó khăn trong việc thích nghi với công việc thực tế do thiếu kỹ năng “thực chiến”. Khoảng trống giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng lao động ngày càng rõ rệt, buộc người trẻ phải cân nhắc lại con đường học tập của mình.
Rút ngắn thời gian gia nhập thị trường
Theo ông Trần Anh Tuấn, việc Gen Z lựa chọn học nghề còn là quyết định được tính toán kỹ lưỡng về mặt kinh tế, hay nói cách khác là sự tối ưu hóa “chi phí cơ hội”. So với lộ trình đại học kéo dài 4 - 5 năm, học nghề giúp người học rút ngắn đáng kể thời gian đào tạo. Chỉ trong khoảng 1 - 3 năm, người học đã có thể sở hữu tay nghề vững vàng, sẵn sàng gia nhập thị trường lao động sớm hơn sinh viên đại học từ 2 - 3 năm.
Việc đi làm sớm mang lại nhiều lợi thế rõ rệt. Người học nghề có cơ hội tích lũy kinh nghiệm thực tế từ sớm, hình thành tác phong công nghiệp, hiểu quy trình sản xuất - dịch vụ và nhanh chóng tạo dựng thu nhập ổn định. Trên thực tế, mức thu nhập của nhiều nghề kỹ thuật hiện nay không hề thua kém, thậm chí vượt trội so với một số ngành học đại học truyền thống.
Đặc biệt, con đường phát triển của người học nghề không hề bị “đóng khung”. Sau khi đi làm, họ hoàn toàn có thể vừa học vừa làm, liên thông lên các bậc cao hơn để trở thành kỹ sư thực hành hoặc đảm nhiệm các vị trí quản lý. “Chọn học nghề hiện nay không chỉ khôn ngoan, mà còn là cách đi tắt đón đầu, phù hợp với xu hướng kinh tế số và mang lại cơ hội việc làm bền vững nhanh chóng hơn. Không có con đường nào thấp hay cao hơn, chỉ có con đường phù hợp với từng người”, ông Tuấn khẳng định.
Sự “nổi loạn” tích cực trong tư duy chọn nghề
So sánh với các thế hệ đi trước như 7X, 8X - những người thường gắn với lối tư duy truyền thống “học đại học để có nghề ổn định, trở thành bác sĩ, kỹ sư”, ThS Lê Thiên Huy - Hiệu trưởng Trường Cao đẳng nghề Hoa Sen, cho rằng Gen Z có sự khác biệt rất rõ nét. Đây là thế hệ tự tin, độc lập, nhạy bén với công nghệ và sẵn sàng bày tỏ quan điểm cá nhân. Họ dám thay đổi những thói quen, suy nghĩ lối mòn mà người lớn từng coi là “chuẩn mực”.
Sự táo bạo ấy thể hiện rõ nhất trong tư duy khởi nghiệp. Gen Z không chờ đến khi tốt nghiệp mới nghĩ đến việc kiếm tiền hay khẳng định bản thân. Nhiều bạn trẻ đã bắt đầu kinh doanh, buôn bán, tạo ra sản phẩm và dịch vụ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường phổ thông. Đặc biệt, sau cú sốc của đại dịch Covid-19 trong giai đoạn 2021 - 2025, tâm lý xã hội đã có nhiều thay đổi. Người trẻ không còn mặn mà với những kế hoạch quá dài hạn, mà ưu tiên các mục tiêu ngắn hạn, mang lại hiệu quả thực tế và nhìn thấy kết quả rõ ràng.
Trong bối cảnh đó, nhiều bạn Gen Z chủ động “xoay trục”, lựa chọn các khóa đào tạo ngắn hạn từ 6 tháng hoặc theo học tại các trường nghề trong khoảng 2 năm để nhanh chóng trang bị kỹ năng, phục vụ trực tiếp cho giấc mơ khởi nghiệp hoặc nhu cầu việc làm trước mắt. Theo ThS Lê Thiên Huy, đây không phải hiện tượng nhất thời, mà là xu thế tất yếu của xã hội hiện đại, nơi tốc độ và khả năng thích ứng trở thành yếu tố sống còn.
Một trong những rào cản lớn nhất đối với giáo dục nghề nghiệp hiện nay vẫn là định kiến xã hội. Quan niệm “học dở mới đi học nghề” theo ThS Lê Thiên Huy là hoàn toàn sai lầm. Một học sinh không giỏi môn Toán hay Ngữ văn không đồng nghĩa việc tư duy kém hay thiếu khả năng ngôn ngữ. Nhiều bạn trẻ có năng khiếu đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật, thiết kế, sáng tạo, nhưng môi trường giáo dục phổ thông chưa đủ điều kiện để các em bộc lộ hết tiềm năng.
Thực tế, phương thức xét tuyển đầu vào tại các trường cao đẳng hiện nay cũng tương đồng với hình thức xét học bạ của nhiều trường đại học, đảm bảo một ngưỡng chất lượng nhất định. Tuy nhiên, trong quá trình đào tạo, các trường nghề chú trọng nhiều hơn đến thực hành, kỹ năng nghề và khả năng thích ứng với công việc thực tế.
“Bằng cấp chỉ là một phần. Năng lực bản thân mới quyết định đến 2/3 sự thành công. Một sinh viên trường nghề ra trường với mức lương 10 - 15 triệu đồng, có ý tưởng đột phá, tạo ra sản phẩm lan tỏa giá trị, hoàn toàn xứng đáng đảm nhiệm các vị trí như Trưởng phòng hay Giám đốc sáng tạo mà không cần tấm bằng đại học làm ‘giấy thông hành’”, ThS Huy nhấn mạnh.
Theo báo cáo của Trung tâm Dự báo nhu cầu nhân lực và Thông tin thị trường lao động TPHCM (FALMI), nhu cầu nhân lực qua đào tạo tại thành phố hiện chiếm hơn 87% tổng nhu cầu tuyển dụng. Trong đó, nhu cầu đối với trình độ cao đẳng và trung cấp nghề luôn duy trì ở mức cao và ổn định, chiếm khoảng 35 - 40%, tập trung chủ yếu vào các nhóm ngành kỹ thuật, công nghệ, dịch vụ và logistics.
Khảo sát tại nhiều trường cao đẳng, trung cấp nghề trên địa bàn TPHCM cho thấy, tỷ lệ sinh viên có việc làm ngay sau khi tốt nghiệp dao động từ 85% đến 95%; riêng các ngành như Cơ khí chính xác, Công nghệ ô tô hay Chăm sóc sắc đẹp, tỷ lệ này đạt 100%, với nhiều sinh viên được doanh nghiệp “đặt hàng” ngay từ khi chưa nhận bằng.
