Rừng vầu ở Văn Bàn chủ yếu phân bố trong diện rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Những cánh rừng ken dày thân vầu không chỉ có vai trò giữ đất, giữ nước, chống xói lở mà còn tạo nguồn lâm sản ngoài gỗ quan trọng.
Những năm gần đây, khai thác măng vầu dần trở thành nguồn thu nhập thiết thực, giúp nhiều hộ cải thiện đời sống, có thêm chi phí trang trải sinh hoạt, nuôi con ăn học.
Tại thôn Khe Păn, xã Chiềng Ken, khi mùa măng vào vụ, chị Triệu Mùi Diện lại tranh thủ lên rừng từ sáng sớm. Con đường quen dẫn lên nương, lên rừng đã in dấu chân chị suốt nhiều năm qua. Giữa màu xanh bạt ngàn của vầu, chị cẩn thận tìm từng búp măng non vừa nhú khỏi mặt đất.
Chị Diện chia sẻ: “Sáng tầm 7–8 giờ tôi đi lên rừng, đến khoảng 3 giờ chiều thì về. Mỗi ngày được khoảng 20 cân, giá bán 20 nghìn đồng một cân, cũng được 400 nghìn đồng. Có ngày nhiều thì được hơn, có ngày ít thì cũng đạt công”.
Nguồn thu từ măng vầu giúp gia đình chị Diện có thêm tiền lo cho cuộc sống, con cái ăn học. Quan trọng hơn, chị hiểu rằng muốn năm sau tiếp tục có măng, thì năm nay phải biết khai thác đúng cách.
Không riêng chị Diện, nhiều hộ ở Khe Păn cũng coi mùa măng là “mùa làm thêm” giữa rừng. Anh Triệu Tòn Phin cho biết, mỗi khi vào vụ, anh sắp xếp công việc gia đình để tranh thủ vào rừng khai thác măng, tăng thêm thu nhập.
Anh Phin nói: “Trước khi vào rừng, qua chốt của Ban quản lý rừng phòng hộ, chúng tôi được tuyên truyền vào rừng không được chặt cây, không đốt lửa, khi lấy măng không đào quá sâu, không cuốc đứt rễ của cây vầu. Mình làm đúng thì năm sau mới còn măng để lấy”.
Những lời nhắc nhở ấy dần trở thành ý thức tự giác. Người dân hiểu rằng, rừng không chỉ là nguồn lợi trước mắt mà còn là tài sản lâu dài của cộng đồng. Mỗi ngọn măng được khai thác đúng kỹ thuật sẽ tạo điều kiện cho cây mẹ tiếp tục sinh trưởng, tái sinh chồi mới cho vụ sau.
Tại khu vực Văn Bàn hiện có hơn 14.000 ha rừng vầu và rừng hỗn giao có cây vầu phân bố, tập trung chủ yếu tại các xã Nậm Chày, Chiềng Ken, Văn Bàn và Khánh Yên. Đây là những khu vực có diện tích rừng phòng hộ lớn, địa hình đồi núi dốc, giữ vai trò quan trọng trong bảo vệ nguồn nước và môi trường sinh thái.
Theo Hạt Kiểm lâm khu vực Văn Bàn, hoạt động khai thác măng vầu hằng năm đều được xây dựng phương án cụ thể, thống nhất giữa lực lượng kiểm lâm và các chủ rừng trước khi triển khai. Việc thu hoạch phải tuân thủ nghiêm quy định về thời gian, sản lượng và kỹ thuật khai thác; tuyệt đối không chặt phá cây mẹ, không đào bới làm tổn hại hệ rễ.
Ông Lự Văn Viết, Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực Văn Bàn, cho biết: “Trong thời gian khai thác măng vầu, chúng tôi phối hợp với chủ rừng tăng cường tuần tra, kiểm soát, đồng thời tuyên truyền, hướng dẫn người dân cách khai thác. Mục tiêu phối hợp với chủ rừng tăng cường tuần tra, kiểm soát, đồng thời tuyên truyền bảo đảm măng được khai thác hợp lý, tạo nguồn thu cho người dân nhưng không ảnh hưởng đến khả năng tái sinh, sinh trưởng và phát triển bền vững của rừng vầu trong những mùa vụ tiếp theo”.
Thực tế cho thấy, khi được hưởng lợi trực tiếp từ rừng, ý thức bảo vệ rừng trong cộng đồng ngày càng được nâng lên rõ rệt. Tại các xã khu vực Văn Bàn, bà con không chỉ vào rừng khai thác măng theo đúng quy định mà còn chủ động tham gia tuần tra, phát hiện sớm nguy cơ cháy rừng, kịp thời thông tin cho lực lượng chức năng xử lý.
Được biết, vụ măng năm 2025, sản lượng măng vầu khai thác tại các xã khu vực Văn Bàn đạt trên 2.887 tấn, với giá bán bình quân 15.000 - 17.000 đồng/kg, đem lại nguồn thu ước đạt hơn 40 tỷ đồng, góp phần cải thiện đời sống người dân và nâng cao giá trị kinh tế rừng.
Phát triển lâm sản ngoài gỗ, trong đó có măng vầu, là hướng đi phù hợp với điều kiện tự nhiên và đời sống người dân miền núi. Thông qua quản lý và hướng dẫn khai thác, chính quyền và ngành chức năng cũng góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ rừng. Những buổi tuyên truyền tại chốt rừng, những cuộc tuần tra chung đã gắn trách nhiệm của mỗi người với màu xanh đại ngàn.
