Theo quan niệm của người Khơ Mú, lấy nước vào buổi sáng đầu năm mới là một tục lệ quan trọng, thể hiện cách ứng xử của người dân với môi trường thiên nhiên và các quan niệm về vai trò của nước trong cuộc sống. Sáng sớm tinh mơ ngày mồng Một, gia đình nào cũng phải dậy thật sớm (thường từ 4 giờ 30 phút đến trước khi trời sáng hẳn) để đi lấy nước đầu năm mới.
Khi lấy nước mới về sẽ rót cho mọi người trong gia đình uống với mong ước quanh năm được khỏe mạnh và gặp nhiều may mắn. Trong gia đình thường chọn ra một người có sức khỏe (thường là thanh nữ chưa có chồng), nếu không thì chính bà chủ gia đình là người đi lấy nước đầu năm.
Cũng theo như quan niệm của người Khơ Mú, người phụ nữ trong gia đình là người giữ vai trò quan trọng hơn cả, là người hết mực thương yêu, chăm sóc cho gia đình, luôn cầu mong những điều tốt đẹp cho gia đình. Người phụ nữ cũng là người lo liệu và phụ trách việc bếp núc, cấy cày và gieo trồng, do vậy nước gắn chặt với công việc hàng ngày của họ. Vì thế, người phụ nữ là người sẽ đi lấy nước mới trong ngày đầu năm cho toàn thể gia đình để mong nhận được nhiều điều may mắn trong năm mới.
Dụng cụ dùng đi lấy nước trong nghi thức lấy nước đầu năm phải là ống nứa to, đẹp và mới. Để có nguồn nước trong lành, sạch sẽ, từ ngày 25, 26 tết, già làng trưởng bản huy động người dân làm vệ sinh lần nước từ đầu nguồn, thay máng nước mới. Lần nước được chọn để lấy nước đầu năm phải là khe nước đầu nguồn, chảy từ trên cao xuống, phía trên không có ai làm bẩn đục nguồn nước.
Thông thường, đồng bào vào thật sâu, tới tận đầu nguồn để lấy được những giọt nước tinh khiết nhất trong ngày đầu năm mới. Người phụ nữ mang nước về, sau đó rót nước cho mỗi người trong gia đình uống một ngụm để lấy may và cầu mong một năm mới luôn được khỏe mạnh. Theo quan niệm của người dân, nước đầu năm mới lấy về sẽ thanh lọc con người, lấy đi hết mọi bệnh tật của năm cũ, giúp mọi người trong gia đình luôn khỏe mạnh. Họ tin rằng, sử dụng nguồn nước đầu tiên của khe nước trong năm mới sẽ rất tốt lành.
Nghệ nhân Vi Văn Sang, tổ dân phố Nậm Tộc, phường Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai chia sẻ: “Gia đình nào cũng đi lấy nước trong ngày đầu năm mới để gặp nhiều may mắn, làm ăn thuận lợi, mùa màng tươi tốt bội thu, mọi người trong gia đình được khỏe mạnh, như cây có nước, xanh tốt, sinh sôi”.
Người Khơ Mú lấy nước về sẽ cầu xin thần linh phù hộ và ban cho một năm mới gặp nhiều may mắn, hạnh phúc cho gia đình. Sau khi lấy được nước, người đi lấy nước sẽ đưa tay xuống suối để tìm một viên đá, nếu là viên đá sáng màu thì đó là tín hiệu tốt lành cho một năm làm ăn may mắn phát đạt.
Lấy nước đầu năm mới là một phong tục đẹp và mang nhiều ý nghĩa nhân văn của người Khơ Mú, góp phần giáo dục con cháu biết bảo vệ và giữ gìn nguồn nước để phục vụ đời sống và sản xuất nông nghiệp.
