Trước thời Tự Đức, đền Đại Cại toạ lạc trên gò Đại Mạo, cạnh miếu Hắc Y, bên bờ phải của cửa ngòi Đại Cại. Đền được làm bằng gỗ tứ thiết, xây dựng theo kiểu chữ đinh. Gian ngoài Đại Bái có chiều ngang xấp xỉ 12m, dọc ngót 5m, cao hơn 3m. Hậu cung chuôi vồ nối liền với Đại Bái: chiều ngang 3,5m, dài gần 8m. Tuy vật liệu bằng gỗ quý hiếm nhưng nghệ thuật kiến trúc thì đơn giản.
Tính đến nay, đền đã trải qua 3 lần di chuyển. Dưới thời Tự Đức, để việc lễ bái của nhân dân thuận tiện, đền được chuyển lần thứ nhất sang gò Đền đối diện với gò Đại Mạo. Đến đời Khải Định, đền được rời đến vị trí hiện nay, cách vị trí trước khoảng 20m nhưng cùng toạ độ. Năm 2001, đền được xây dựng lại với khuôn viên được bố cục hài hoà, hoà quện với cảnh quan hùng vĩ xung quanh. Sau khi đón nhận Bằng “Di tích lịch sử- Khảo cổ học- đền Đại Cại – chùa tháp Hắc Y” ban quản lý đền đưa tượng bà Vũ Thị ỏn từ phủ chúa vào đền và thờ thêm Đức thánh Trần Nhật Duật lấy ngày tiệc giỗ là ngày 26/8.
Gian ngoài Đại Bái của đền Đại Cại Phong cảnh trước cửa đền
Có một sắc phong niên hiệu Lê Cảnh Hưng thứ 44(năm dương lịch 1784), một sác phong thời Tự Đức, hai sắc phong Khải Định, một sắc phong Thành Thái và một sắc phong Duy Tân, xưa và nay, đền thờ Phật Tam Thế, Tam Toà Vương Quốc Mẫu, Đức Thánh Trần, hầu Đức thánh Trần còn có Hai quan lớn đệ nhị, quan Hoàng đệ nhị và Cô Cậu. Cạnh đền còn có phủ Chúa thờ bà Vũ Thị ỏn và hai bà Hầu là Vy Thị Cầm và Vũ Thị Thanh- người đem quân đánh giặc Tào Nương đến Đài Kỵ thì cạn kiệt lương thực, được 2 nữ tướng chi viện nhưng thuyền bị bão đánh đắm sông, ba bà thua trận và “hoá” tại đây.
Đền Đại Cại thờ phật và chư thánh như nhiều đền khác. Riêng tiệc Chúa bà Vũ Thị ỏn và hai bà Hầu ấn định vào ngày 25 tháng 2 âm lịch hàng năm. Theo no đình và già làng ở các xã Phan Thanh, Tân Lập, Tô Mậu, Mai Sơn, Lâm Thượng… thuật lại thì lễ tiết có tên là “Bà Chúa khao quân”, tái hiện lễ mừng công hào hùng. Lễ vui, sống động, nghênh đón ba quân chiến thắng trở về. Trong lễ, một người sắm vai nữ tướng đeo kiếm, dáng điệu oai phong hùng dũng tiến ra hướng nhìn ba quân rồi lớn tiếng tuyên bố khao thưởng quân sỹ. Ba quân "dạ" vang rừng núi. Hoa quả, xôi thịt, được đem ra, quân tự tay đón lấy đồ thưởng. Lễ tất cũng do “nữ tướng” điều khiển.
Cách thành phố Yên Bái 73 km theo đường bộ Yên Bái- Lục Yên, cách thị trấn huyện lỵ Lục Yên 11 km theo đường Lục Yên- Yên Bái đền Đại Cại có vị trí thuận lợi cho du khách ghé thăm. Đến chiêm bái đền Đại Cại, khách hành hương sẽ được ngắm cảnh sơn lâm hùng vĩ, tìm hiểu lịch sử, phong tục tập quán bản địa. Nhiều điều vừa bí ẩn, vừa mới mẻ của quần thể di tích Hắc Y- Đại Cại đang chờ du khách khám phá.
Thành Trung
