Đến các thôn, bản vùng cao của Lào Cai hôm nay, hình ảnh dễ gặp nhất là những chiếc cột sóng viễn thông vươn cao giữa đại ngàn. Theo thống kê, tỷ lệ phủ sóng di động tại các thôn, bản vùng cao Lào Cai đã đạt trên 98%, cùng với hơn 85% thanh niên khu vực biên giới sở hữu điện thoại thông minh kết nối Internet. Chiếc điện thoại thông minh đã trở thành vật dụng quen thuộc của những chàng trai, cô gái đồng bào các dân tộc Mông, Dao, Tày…
Internet về thôn, bản mang theo nhiều cơ hội mới, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với tâm lý và thói quen sinh hoạt của giới trẻ. Không thể phủ nhận, mạng xã hội với Facebook, TikTok hay YouTube đã mang đến diện mạo mới cho đời sống tinh thần thanh niên vùng cao.
Trước đây, đường xa khiến việc học hỏi tri thức của người trẻ gặp nhiều khó khăn. Nay chỉ cần vài thao tác trên điện thoại, các bạn trẻ đã có thể tìm hiểu kiến thức trồng trọt, chăn nuôi, y tế hay học tiếng Anh. Việc kết nối bạn bè mọi nơi cũng giúp người trẻ bớt tự ti, trở nên cởi mở và chủ động hơn trong giao tiếp.
Đặc biệt, mạng xã hội còn giúp thanh niên Lào Cai giới thiệu nét đẹp quê hương ra thế giới. Nhiều bạn trẻ quay video đăng lên các nền tảng số giới thiệu trang phục truyền thống, món ăn dân dã hay cảnh đẹp của Sa Pa, Bắc Hà, Mường Khương, Mù Cang Chải. Nhiều người còn livestream bán sản phẩm thổ cẩm, nông sản để tự tạo việc làm, tăng thu nhập ngay tại bản làng.
Anh Giàng A Páo ở xã Púng Luông chia sẻ: “Nhờ TikTok và Facebook, mình có thể bán được nông sản và thổ cẩm của bản cho khách tận Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh. Không chỉ tăng thu nhập, mình còn tự hào khi giới thiệu với mọi người cảnh đẹp và nếp sống độc đáo của đồng bào mình qua các video”.
Tuy nhiên, những thông tin thiếu kiểm duyệt trên mạng xã hội đang tác động không nhỏ đến tâm lý của tuổi mới lớn. Theo kết quả khảo sát, trên địa bàn tỉnh có tới hơn 60% thanh niên vùng cao dành từ 3 - 5 giờ đồng hồ mỗi ngày để lướt mạng xã hội. Hệ lụy rõ nhất là lối sống ảo và tâm lý thích đua đòi. Xem nhiều hình ảnh sang chảnh trên mạng, không ít bạn trẻ thấy tự ti về hoàn cảnh gia đình. Khảo sát ghi nhận gần 40% người trẻ từng có tâm lý đua đòi sắm sửa đồ dùng đắt tiền ngoài khả năng tài chính của gia đình chỉ để “sống ảo”.
Việc ảo tưởng về giá trị bản thân qua những lượt thích trên không gian mạng khiến một số em rời xa thực tế, lười lao động và xao nhãng học hành. Đáng lo hơn, việc tiếp thu văn hóa tràn lan khiến các giá trị truyền thống có nguy cơ phai nhạt. Khoảng 45% thanh niên thừa nhận ít tham gia các sinh hoạt văn hóa dân gian như học thổi khèn, múa xòe hay thêu, may trang phục truyền thống. Những tiếng khèn, điệu múa truyền thống vốn là “linh hồn” trong lễ hội nay dần bị thay bằng những bản nhạc sôi động và các điệu nhảy bắt trend trên mạng xã hội. Trang phục dân tộc với hoa văn thêu tay ít được mặc hơn, thay vào đó là quần áo may sẵn hàng loạt. Nhiều bạn trẻ cũng ít dùng tiếng mẹ đẻ mà thích nói tiếng phổ thông kèm từ lóng, làm tăng khoảng cách giữa các thế hệ trong gia đình.
Ngoài ra, do thiếu kỹ năng chắt lọc thông tin, thanh niên vùng cao còn dễ bị lừa đảo trên không gian mạng. Cơ quan chức năng ghi nhận trên 30% đoàn viên, thanh niên vùng cao từng gặp các thông tin xấu, độc, lừa đảo tuyển dụng việc làm trên mạng xã hội.
Thượng tá Lê Cao Bách - Phó Trưởng Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh nhấn mạnh: Đặc thù thanh niên vùng cao là sự nhẹ dạ, cả tin và thiếu kỹ năng đảm bảo an toàn số. Các đối tượng xấu thường lợi dụng không gian mạng để phát tán tin giả, dụ dỗ hoặc lôi kéo tham gia tệ nạn.
"Chúng tôi đang tích cực phối hợp với các lực lượng cơ sở đẩy mạnh tuyên truyền, giúp các em nhận diện và tự bảo vệ mình trước những cạm bẫy trên mạng xã hội” - Thượng tá Lê Cao Bách chia sẻ.
Trước thực trạng đó, việc cấm đoán thanh niên dùng mạng xã hội là điều không thể. Giải pháp tốt nhất là nâng cao “sức đề kháng” số, giúp các em biết chọn lọc thông tin đúng và sử dụng mạng xã hội để giữ gìn bản sắc dân tộc. Gia đình, nhà trường và địa phương đóng vai trò quyết định trong việc này.
Các trường học vùng cao cần hướng dẫn học sinh cách dùng mạng xã hội an toàn, nhận biết thông tin giả và quản lý thời gian sử dụng điện thoại. Những bài học nên truyền đạt ngắn gọn, dễ hiểu qua các câu chuyện thực tế ngay tại địa phương để học sinh dễ nhớ.
Đoàn thanh niên cần tạo thêm nhiều hoạt động bổ ích như tổ chức các cuộc thi làm video ngắn về văn hóa, du lịch quê hương.
Anh Hà Đức Hải - Bí thư Tỉnh đoàn cho biết: “Tỉnh đoàn xác định chuyển đổi số là công cụ để thanh niên lập thân, lập nghiệp và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Chúng tôi đang tập trung tập huấn kỹ năng số, định hướng thanh niên vùng cao trở thành những “sứ giả văn hóa” trên không gian mạng, biến môi trường số thành không gian quảng bá hình ảnh quê hương và phát triển kinh tế bền vững”.
Người có uy tín, nghệ nhân cũng cần đồng hành cùng người trẻ. Hãy khuyến khích thanh niên dùng điện thoại quay lại những câu chuyện cổ, điệu múa, bài hát truyền thống để lưu giữ trên mạng xã hội. Khi công nghệ trở thành công cụ lưu giữ ký ức, khoảng cách giữa hiện đại và truyền thống sẽ được thu hẹp.
Internet và mạng xã hội mang theo nguồn tri thức to lớn đến vùng cao, nhưng cũng có thể cuốn trôi những nét văn hóa truyền thống nếu không có biện pháp chắt lọc. Việc trang bị kỹ năng và lòng tự tôn dân tộc cho thanh niên vùng cao chính là cách tốt nhất giúp các em vững vàng bước vào thời đại số mà không làm mất bản sắc dân tộc, quê hương.
