Nơi sinh sống của người Việt cổ
Suối Ngòi Nhù, hay còn gọi suối Nhù (suối Nậm Chăn) được hợp lưu từ những dòng suối từ thượng nguồn xã Sơn Thủy (cũ) chảy uốn lượn theo hướng Tây Bắc. Khi đến xã Văn Sơn, huyện Văn Bàn cũ, dòng suối đổi hướng chảy về phía Đông Bắc qua xã Phú Nhuận rồi hòa vào sông Hồng tại thôn An Thắng, xã Sơn Hà cũ (nay thuộc xã Bảo Thắng).
Sau hành trình dài khoảng 22 km vượt qua nhiều núi non, làng bản đến thôn An Thắng, suối Ngòi Nhù cùng với sông Hồng đã bồi đắp nên vùng đất trù phú, cây cối xanh tươi. Nằm ở vị trí ngã ba sông, một mặt giáp suối Ngòi Nhù, một mặt giáp sông Hồng, thôn An Thắng có địa hình khá bằng phẳng, đất đai màu mỡ. Từ lâu, người dân nơi đây đã tận dụng lợi thế ấy để canh tác ngô, chuối và nhiều loại cây trồng khác.
Đưa chúng tôi ra cửa suối Ngòi Nhù, ông Vũ Thành Lân - Trưởng thôn An Thắng cho biết ông sinh ra và lớn lên bên dòng suối này. Gần 60 năm gắn bó với mảnh đất quê hương, ông từng nhiều lần nghe các bậc cao niên trong thôn kể lại rằng nơi đây là vùng đất cổ, có nhiều dấu vết của người Việt cổ.
Theo ông Lân, khu vực ngã ba sông có địa hình bằng phẳng, nguồn nước dồi dào, cây cối trù phú, rất thuận lợi cho cư trú và tìm kiếm thức ăn của người nguyên thủy. Không chỉ dừng lại ở những câu chuyện truyền miệng, trong quá trình khai hoang, trồng cấy ven suối Ngòi Nhù, người dân địa phương đã phát hiện nhiều hiện vật bằng đá, bằng đồng, minh chứng cho sự tồn tại của người xưa.
Vùng đất của nhiều địa tầng văn hóa
Lời kể của ông Lân gợi lại ký ức về lần đầu chúng tôi đến vùng đất này cách đây khoảng 5 năm. Khi đó, ông Nguyễn Văn Ngọc, một người cao tuổi trong thôn, cho biết gia đình ông từ Hải Phòng lên đây khai hoang, lập nghiệp từ năm 1960. Trong quá trình sinh sống ven suối Ngòi Nhù, ông Ngọc đã sưu tầm được hàng trăm viên đá có hình dáng giống các mảnh tước, rìu đá, chày đá - những công cụ lao động của người Việt cổ.
Sau này, khi cán bộ Bảo tàng tỉnh Lào Cai về khảo sát, nghiên cứu, ông Nguyễn Văn Ngọc đã trao tặng toàn bộ số hiện vật sưu tầm được cho bảo tàng.
Thạc sĩ Bùi Thị Hường - Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lào Cai khẳng định: Những hiện vật tìm thấy ven suối Nhù hoàn toàn trùng khớp với những công cụ bằng đá của người Việt cổ, cách đây khoảng 20.000 - 15.000 năm, thuộc nền văn hóa Sơn Vi và Hòa Bình. Từ những tư liệu quý đó, đầu tháng 5/2018, Bảo tàng tỉnh Lào Cai phối hợp với các chuyên gia thuộc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, Viện Khảo cổ học và các cơ quan chức năng địa phương tiến hành khảo sát, đào thám sát tại một số di chỉ trên địa bàn tỉnh.
Kết quả cho thấy, Di chỉ Ngòi Nhù (xã Sơn Hà, huyện Bảo Thắng cũ) là nơi phát hiện nhiều hiện vật thuộc văn hóa Sơn Vi (đồ đá cũ), văn hóa Hòa Bình (đồ đá mới) có niên đại từ khoảng 20.000 - 10.000 năm, cùng các hiện vật kim khí thuộc văn hóa Đông Sơn, có niên đại khoảng 2.500 - 2.000 năm. Qua nghiên cứu địa tầng, các nhà khoa học xác định khu vực suối Ngòi Nhù có nhiều tầng văn hóa được bồi đắp qua các giai đoạn lịch sử, lý giải vì sao nơi đây lưu giữ số lượng lớn hiện vật khảo cổ.
Di chỉ cần được bảo vệ phục vụ nghiên cứu khảo cổ
Bên ngã ba suối Ngòi Nhù đổ ra sông Hồng hôm nay, ông Vũ Thành Lân - Trưởng thôn An Thắng không chỉ cho chúng tôi xem những mảnh đá có hình dạng giống công cụ lao động của người Việt cổ, mà còn kể nhiều câu chuyện liên quan.
Theo ông Lân, từ khi người dân trong vùng phát hiện khu vực suối Ngòi Nhù có nhiều hiện vật cổ, thông tin lan truyền khiến nhiều người quan tâm. Bên cạnh niềm vui vì giá trị văn hóa, lịch sử được khẳng định, cũng đã có thời điểm người dân địa phương lo lắng khi xuất hiện những kẻ lạ mặt với ý đồ xấu, lén lút đào bới, tìm kiếm cổ vật.
Một cao niên trong thôn An Thắng cũng từng kể rằng, một buổi tối, ông nghe thấy những tiếng động lạ ở khu ven suối. Khi ra xem, ông thấy ánh đèn le lói và một đám người đang dùng cuốc, thuổng đào bới. Sáng hôm sau, dọc bờ suối xuất hiện nhiều hố đất sâu, chi chít dấu vết thăm dò; thậm chí, những người này còn bỏ lại một cây thuốn sắt dài gần 2 m dùng để dò tìm cổ vật cùng mảnh vỡ của những hiện vật bằng đồng và gốm sứ.
Trở lại câu chuyện với chúng tôi, ông Vũ Thành Lân chỉ vào gò đất nhô cao, cây cối mọc um tùm ngay ngã ba suối Ngòi Nhù và cho biết từ nhỏ ông đã nghe các cụ kể lại đây là nền móng của một ngôi miếu cổ, không rõ có được xây dựng từ khi nào và thờ ai. Những gì còn sót lại là những viên gạch đặc, dài khoảng 30cm, dùng để xây móng và tường miếu. Có thể đây là phế tích của một công trình liên quan đến văn hóa tâm linh cần các nhà nghiên cứu tìm hiểu để giải mã.
Hiện nay, di chỉ Ngòi Nhù đang nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu. Tại đây, chúng tôi gặp đoàn cán bộ, giảng viên và sinh viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đến tìm hiểu thực tế.
Em Nguyễn Lưu Anh - sinh viên K70, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết: Việc trực tiếp khảo sát di chỉ giúp em hiểu rõ hơn về đời sống của người Việt cổ cách đây hàng chục nghìn năm. Em rất vui và tự hào khi được đến đây tham quan, tìm hiểu thực tế để có thêm tư liệu, kiến thức phục vụ học tập và nghiên cứu khảo cổ.
Anh Hoàng Văn Diệp - giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) chia sẻ: Ở những khu vực có điểm giao nhau giữa sông và suối trên địa bàn tỉnh Lào Cai thường có các di tích khảo cổ học, trong đó có Ngòi Nhù. Các hiện vật tìm thấy tại đây phản ánh sự thay đổi trong sinh hoạt của người xưa qua nhiều giai đoạn lịch sử. Việc đưa sinh viên đến thực tế không chỉ phục vụ học tập, nghiên cứu mà còn góp phần giáo dục tình yêu lịch sử và di sản văn hóa dân tộc.
Giữa vùng đất xanh tươi, trù phú nơi ngã ba suối Ngòi Nhù hòa vào dòng sông Hồng từ thượng nguồn chảy về, chúng tôi cảm nhận rõ chiều sâu lịch sử của vùng đất này - nơi trong lòng đất còn lưu giữ nhiều dấu vết của người nguyên thủy và các tầng văn hóa từ xa xưa. Mong rằng, di chỉ ấy sẽ tiếp tục được các cấp, các ngành quan tâm bảo vệ, phục vụ công tác nghiên cứu khảo cổ học, đồng thời giáo dục tình yêu lịch sử và di sản cho thế hệ mai sau.
