Trong nhiều năm qua, các tập đoàn công nghệ lớn tại Mỹ gần như được “miễn trừ trách nhiệm” trước các vụ kiện liên quan đến nội dung do người dùng đăng tải. Tuy nhiên, hai phán quyết mới đây tại bang California và New Mexico cho thấy xu hướng thay đổi đáng chú ý, khi các tòa án bắt đầu xem xét trách nhiệm của chính thiết kế nền tảng và thuật toán.
Theo hãng tin Reuters, tại thành phố Los Angeles (bang California), một bồi thẩm đoàn đã ra phán quyết buộc Meta và Google bồi thường tổng cộng 6 triệu USD cho một phụ nữ trẻ. Nguyên đơn cho rằng việc sử dụng các nền tảng Instagram và YouTube từ khi còn nhỏ đã dẫn đến tình trạng trầm cảm nghiêm trọng và kéo dài, thậm chí xuất hiện ý định tự tử.
Đây được coi là lần đầu tiên một tòa án tại Mỹ công nhận mối liên hệ trực tiếp giữa các tính năng của mạng xã hội và tổn thương sức khỏe tâm thần của người dùng.
Trong một diễn biến khác, tại bang New Mexico, bồi thẩm đoàn đã yêu cầu Meta bồi thường tới 375 triệu USD trong một vụ kiện liên quan đến việc nền tảng này bị cáo buộc không minh bạch về mức độ an toàn của sản phẩm, đồng thời gián tiếp tạo điều kiện cho các hành vi bóc lột tình dục trẻ em.
Giới quan sát nhận định các phán quyết trên không chỉ mang ý nghĩa tài chính, mà còn là tín hiệu cho thấy “lá chắn pháp lý” bảo vệ các nền tảng số đang dần suy yếu.
Trọng tâm của các tranh chấp pháp lý này là Điều 230 của Đạo luật Chuẩn mực Truyền thông của Mỹ (ban hành năm 1996), vốn cho phép các nền tảng trực tuyến không phải chịu trách nhiệm đối với nội dung do người dùng đăng tải. Quy định này từ lâu được coi là nền tảng cho sự phát triển của Internet hiện đại.
Tuy nhiên, trong các vụ kiện gần đây, các luật sư đã thay đổi cách tiếp cận khi không tập trung vào nội dung cụ thể, mà nhấn mạnh đến yếu tố “thiết kế sản phẩm”. Theo đó, các nguyên đơn lập luận rằng chính các thuật toán và tính năng như cuộn nội dung vô tận, thông báo liên tục hay cơ chế đề xuất nội dung đã khiến người dùng, đặc biệt là trẻ em, dễ bị cuốn vào các nội dung tiêu cực.
Một số chuyên gia pháp lý cho rằng lập luận này có thể tạo ra tiền lệ mới. Giáo sư Gregory Dickinson thuộc Đại học Luật Nebraska nhận định các tòa án đang dần tách bạch giữa quyền tự do ngôn luận và trách nhiệm thiết kế sản phẩm. Theo đó, nếu thiết kế nền tảng gây hại, doanh nghiệp vẫn có thể phải chịu trách nhiệm, bất kể nội dung được đăng tải là gì.
Phản ứng trước các phán quyết, Meta và Google đều cho biết sẽ tiến hành kháng cáo. Tuy nhiên, áp lực pháp lý đang gia tăng khi hiện có hàng nghìn vụ kiện tương tự đang chờ được xét xử tại các tòa án trên khắp nước Mỹ.
Không chỉ Meta và Google, các công ty công nghệ khác như Snap Inc. hay ByteDance cũng đang đối mặt với nguy cơ bị cuốn vào làn sóng kiện tụng mới. Các chuyên gia nhận định nếu các tòa án cấp cao giữ nguyên các phán quyết hiện tại, Điều 230 có thể bị thu hẹp phạm vi áp dụng, buộc các nền tảng phải điều chỉnh mô hình hoạt động.
Giám đốc Viện Luật Công nghệ cao thuộc Đại học Santa Clara, ông Eric Goldman, cảnh báo rằng toàn bộ cấu trúc của Internet có thể bị tác động nếu lập luận về “lỗi thiết kế” được chấp nhận rộng rãi. Theo ông, trong kịch bản đó, bất kỳ nền tảng nào cũng có thể đối mặt với rủi ro pháp lý nếu không chứng minh được mức độ an toàn của sản phẩm đối với người dùng, đặc biệt là trẻ em.
Giới quan sát cho rằng các vụ việc này nhiều khả năng sẽ được đưa lên Tòa án Tối cao Mỹ trong thời gian tới, qua đó mở ra khả năng xem xét lại vai trò và phạm vi của Điều 230 trong bối cảnh mới.
Xu hướng siết chặt quản lý các nền tảng số không chỉ diễn ra tại Mỹ mà còn lan rộng trên phạm vi toàn cầu. Liên minh châu Âu (EU) đã ban hành Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), yêu cầu các nền tảng phải kiểm soát chặt chẽ nội dung và thuật toán, với mức phạt có thể lên tới 6% doanh thu toàn cầu.
Tại Anh, Đạo luật An toàn Trực tuyến cũng đặt ra “nghĩa vụ chăm sóc”, buộc các công ty công nghệ phải chịu trách nhiệm về cấu trúc và thiết kế sản phẩm. Trong khi đó, một số quốc gia tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương như Australia và Trung Quốc đã triển khai hoặc xem xét các biện pháp hạn chế trẻ em tiếp cận mạng xã hội.
Những diễn biến trên cho thấy xu hướng chuyển dịch từ cơ chế “tự điều chỉnh” sang “quản lý chặt chẽ” đối với các nền tảng số. Trong bối cảnh đó, trách nhiệm của các doanh nghiệp công nghệ đối với an toàn của người dùng, đặc biệt là trẻ em, đang trở thành vấn đề trung tâm trong các cuộc tranh luận pháp lý và chính sách trên toàn cầu.
