Bài 1: Phát triển “nóng” và những hệ lụy

Lào Cai ở vị trí trung tâm vùng Đông Bắc và Tây Bắc với diện tích tự nhiên 13.256,92 km², chiếm 4% tổng diện tích tự nhiên cả nước. Dù là tỉnh miền núi nhưng Lào Cai có hệ thống khe, suối thuộc lưu vực của sông Hồng và sông Chảy, cùng trên 100 hồ thủy lợi lớn nhỏ với hơn 32.000 ha mặt nước. Hầu hết hồ chứa trên địa bàn tỉnh đều có chất lượng nước khá tốt, nhiệt độ nước phù hợp đã tạo ra “lợi thế vàng” để phát triển nghề nuôi thủy sản bằng lồng bè.

Theo ông Đỗ Thành Giang - Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và Chăn nuôi, Thú y, Thủy sản tỉnh Lào Cai, trong những năm qua, nghề nuôi cá lồng bè trên địa bàn tỉnh phát triển khá mạnh, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nâng cao thu nhập cho người dân vùng ven sông, hồ. Nghề nuôi cá lồng bè góp phần khai thác hiệu quả diện tích mặt nước lòng hồ thủy điện, từng bước hình thành chuỗi liên kết tiêu thụ thủy sản và phát triển du lịch sinh thái.

“Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có gần 3.000 lồng cá (thể tích tương đương khoảng 350.000 m³), sản lượng ước đạt 6.500 tấn/năm. Số lượng lớn lồng nuôi tập trung chủ yếu trên các hồ thủy điện: Thác Bà, Bắc Hà, Séo Mý Tỷ... Nhiều hộ dân đã mạnh dạn đầu tư hệ thống lồng bè quy mô lớn để nuôi các loại cá có giá trị kinh tế cao, như cá tầm, cá lăng, cá nheo, cá ngạnh và các loài có thị trường tiêu thụ lớn, như cá trắm, chép và cá rô phi đơn tính. Đã có nhiều mô hình nuôi thâm canh cho năng suất và hiệu quả kinh tế cao với mức thu hàng tỷ đồng/năm” - ông Đỗ Thành Giang cho biết thêm.

Thực tế cho thấy, việc phát triển nghề nuôi thủy sản bằng lồng bè trên lòng sông, hồ ở các địa phương trong tỉnh thời gian qua đã phát sinh những bất cập, gây một số hệ lụy về môi trường, cũng như công tác đảm bảo trật tự an toàn giao thông đường thủy và làm ảnh hưởng đến cảnh quan sinh thái. Điều này đang đặt ra cho chính quyền các địa phương và cơ quan chức năng cần có giải pháp quản lý phù hợp để ngành nghề nuôi cá lồng bè phát triển bền vững.

Hiện nay, vùng lòng hồ của các thủy điện: Bắc Hà, Thác Bà và Séo Mý Tỷ... có số lượng hộ dân, hợp tác xã và doanh nghiệp sử dụng mặt nước để nuôi thủy sản lớn nhất tỉnh. Tại khu vực lòng hồ thủy điện Bắc Hà, thuộc địa phận xã Bảo Nhai hiện đang có hàng trăm lồng bè nuôi thủy sản của gần 30 hộ dân và doanh nghiệp. Tại khu vực nước sâu gần chân đập nhà máy thủy điện, hàng loạt nhà nổi trên mặt hồ bên dưới là các lồng nuôi thủy sản đã khiến nơi đây như một khu dân cư nổi giữa lòng hồ.

Ông Đặng Quang Tuấn, thôn Làng Mới, xã Bảo Nhai làm nghề nuôi cá lâu năm trên hồ thủy điện Bắc Hà chia sẻ: “Từ khi thủy điện Bắc Hà đi vào vận hành, vùng lòng hồ đã hình thành khu vực nuôi cá lồng bè rất hiệu quả cho người dân từ xã Sín Chéng, Bắc Hà đến xã Bảo Nhai. Không chỉ các hộ dân, nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp cũng đầu tư lồng nuôi ở khu vực này. Trong gần 10 năm trở lại đây, số lượng lồng bè nuôi cá trên sông Chảy và vùng hồ thủy điện Bắc Hà đã tăng rất nhiều, nên nguồn nước bị ô nhiễm gây ảnh hưởng đến chính những lồng cá đang nuôi ở đây. Có năm cá chết khá nhiều do dịch bệnh. Nguyên nhân một phần do nguồn nước ô nhiễm, một phần do nuôi quá dày”.

Còn tại khu vực lòng hồ thủy điện Thác Bà (diện tích mặt nước khoảng 19.050 ha), theo thống kê chưa đầy đủ, hiện đang có khoảng trên 2.300 lồng bè của các hộ dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Do đây là hồ đa dụng phục vụ nhiều lĩnh vực, nên việc phát triển nhanh số lượng cơ sở nuôi cá lồng bè trên lòng hồ thời gian qua đã phát sinh những bất cập gây ảnh hưởng đến môi trường, cảnh quan du lịch, an toàn giao thông.

Làm nghề nuôi cá lồng trên lòng hồ Thác Bà đã nhiều năm nay, anh Lê Văn Sự, tổ dân phố số 13, xã Yên Bình thừa nhận: “Sự phát triển nhanh chóng số lượng các lồng nuôi cá trên lòng hồ Thác Bà thuộc khu vực xã Yên Bình đang gây ra những vấn đề về dịch bệnh, chất lượng nguồn nước, an toàn giao thông…”.

Đối với hồ thủy điện Séo Mý Tỷ, với khoảng 57 ha mặt nước, hiện đang có gần 500 lồng nuôi cá tầm, chép, trắm của người dân và doanh nghiệp, trong khi theo khuyến cáo của cơ quan chuyên môn chỉ có thể duy trì tối đa 100 lồng nuôi. Việc tăng đột biến số lượng lồng nuôi cùng với mật độ cá quá dày đặc đã phát thải lượng thức ăn dư thừa và chất thải từ cá và chất thải sinh hoạt của các cơ sở nuôi khiến môi trường nước bị ô nhiễm nghiêm trọng làm chết cá, ảnh hưởng đến cảnh quan du lịch và đời sống người dân ven hồ.

Việc phát triển “nóng” nghề nuôi thủy sản bằng lồng bè trên các khu vực sông, hồ trong tỉnh đã phát sinh những hệ lụy gây thiệt hại cho chính các hộ nuôi, môi trường nước và an toàn giao thông. Nhiều khu vực, bố trí lồng bè thiếu quy hoạch tổng thể dẫn đến mật độ dày đặc. Theo ghi nhận của phóng viên, chỉ một số ít hộ dân và đơn vị tham gia nuôi thủy sản bằng lồng bè trên sông, hồ thực hiện đăng ký đầy đủ với chính quyền địa phương và cơ quan chức năng về vị trí, số lượng và mục đích lồng bè nuôi thủy sản. Còn lại hầu hết mô hình lồng bè nuôi vẫn được người dân lắp đặt tự phát.

Theo Thượng tá Lê Toàn Thắng - Phó Trưởng phòng Cảnh sát giao thông, Công an tỉnh Lào Cai, một trong những vấn đề đáng lo ngại nhất khi số lượng lồng bè nuôi thủy sản trên các sông, hồ phát sinh nhiều là ảnh hưởng đến giao thông đường thủy. Tại các tuyến đường thủy lớn, đặc biệt là những đoạn có hoạt động vận tải đông đúc, nhiều cụm lồng bè đặt gần luồng tàu thuyền lưu thông. Khi mực nước thay đổi, dòng chảy mạnh, nguy cơ va chạm, tai nạn là hoàn toàn có thể xảy ra.

Anh Chu Kim Cương, lái tàu khách của Công ty Cổ phần Vận tải thủy bộ Yên Bái, tỉnh Lào Cai lo lắng chia sẻ: “Có những đoạn lồng cá đặt sát luồng, ban đêm rất khó quan sát. Nếu không có đèn báo hoặc phao tiêu thì rất nguy hiểm. Chúng tôi mong muốn thời gian tới, chính quyền các xã ven hồ, cơ quan chức năng và lực lượng cảnh sát giao thông sớm rà soát để có giải pháp đảm bảo an toàn giao thông trên hồ thủy điện Thác Bà”.

Có thể thấy, phát triển nghề nuôi cá lồng bè trên sông hồ đang đặt ra vấn đề giữa phát huy lợi thế lớn trong phát triển kinh tế và áp lực về quản lý, môi trường, đảm bảo an toàn giao thông. Sự phát triển “nóng”, thiếu kiểm soát nếu không sớm được điều chỉnh sẽ dẫn tới hệ lụy lâu dài. Bài toán đặt ra là làm sao để nuôi cá lồng bè trên sông, hồ phát triển bền vững theo quy hoạch và hài hòa với các lĩnh vực khác.

Bài cuối: Cần giải pháp đồng bộ để phát triển bền vững

Trình bày: Hữu Huỳnh