ASEAN trước bước ngoặt mới: Đoàn kết và tự cường là chìa khóa phát triển

Giá trị lớn nhất mà ASEAN đã chứng minh với thế giới trong gần 60 năm qua là khác biệt không dẫn tới chia rẽ, thống nhất không triệt tiêu đa dạng và hội nhập không làm mất đi bản sắc. Một cộng đồng đoàn kết và tự cường hoàn toàn có thể đóng góp tích cực vào việc định hình hòa bình, hợp tác và phát triển của khu vực cũng như thế giới.

Đó là một nội dung quan trọng của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 (ASEAN Future Forum - AFF 2026) với chủ đề “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, thịnh vượng, lấy người dân làm trung tâm” ngày 9/6 tại Thủ đô Hà Nội.

Nội hàm "tự cường trong giai đoạn mới"

Phát biểu tại phiên khai mạc, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng khẳng định ASEAN đang đứng trước thời điểm có ý nghĩa bước ngoặt trong quá trình phát triển khi những quy tắc nền tảng của kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được định hình lại.

Theo Thủ tướng Lê Minh Hưng, trong những thập niên tiếp theo, ASEAN cần tiếp tục phát huy các giá trị đã làm nên thành công của Hiệp hội là đoàn kết, tự cường và thống nhất trong đa dạng.

"Tự cường và đoàn kết" cũng chính là chủ đề của phiên thảo luận đầu tiên tại Diễn đàn Tương lai ASEAN, thu hút sự quan tâm của nhiều đại biểu.

Đánh giá về bối cảnh hiện nay, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa cho rằng ASEAN đang đứng trước một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp với xu hướng phân mảnh địa chính trị gia tăng, chủ nghĩa đa phương đối mặt nhiều sức ép và các vấn đề toàn cầu ngày càng bị chính trị hóa.

Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở một cuộc khủng hoảng đơn lẻ mà ở khả năng thích ứng với những thay đổi liên tục của cục diện quốc tế, khi các tương quan quyền lực, lợi ích và các vấn đề an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống ngày càng đan xen sâu sắc.

Ông Marty Natalegawa cảnh báo nguy cơ lớn nhất đối với ASEAN hiện nay là bị chia rẽ bởi cạnh tranh giữa các nước lớn, từ đó làm suy giảm vai trò và tính gắn kết của Hiệp hội.

Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc và khó lường, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường đặt vấn đề về “điều gì làm nên sức mạnh tự cường của một quốc gia?”

Theo ông, nếu trong nhiều thập niên trước, hội nhập được xem là con đường dẫn tới tăng trưởng, ổn định và thịnh vượng thì hiện nay thế giới đang chứng kiến một nghịch lý mới: Các quốc gia càng kết nối sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài cũng có thể gia tăng.

Mới đây, tại Đối thoại Shangri-La, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đưa ra nhận định rằng thế giới “kết nối hơn nhưng dễ tổn thương hơn, phát triển công nghệ hơn nhưng cũng dễ đối mặt với các rủi ro hơn, phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhưng đồng thời dễ chịu sức ép và cưỡng ép hơn.”

Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường cho rằng những nghịch lý đó không làm suy giảm giá trị của hội nhập mà đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại nội hàm của tự cường trong giai đoạn mới.

Theo đó, tự cường không phải là thu mình hay tách biệt khỏi các dòng chảy hợp tác quốc tế, mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song song với việc mở rộng kết nối và đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác.

“Tự cường và hợp tác luôn song hành với nhau,” Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường khẳng định, đồng thời cho rằng chính sức mạnh bên trong sẽ tạo nền tảng để các quốc gia tham gia hợp tác với sự tự tin và tự chủ chiến lược cao hơn, trong khi hợp tác lại mở rộng không gian phát triển và tiếp tục củng cố năng lực tự cường.

Đối với ASEAN, ông cho rằng sức mạnh tự cường của Hiệp hội không đơn thuần là tổng hợp sức mạnh của từng quốc gia thành viên mà được hình thành từ ba yếu tố gắn kết chặt chẽ với nhau gồm đoàn kết nội khối, vai trò trung tâm hiệu quả và những cơ chế hợp tác mang lại kết quả thực chất.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Mạnh Cường, trong một thế giới ngày càng bất định, “tự cường hợp tác” có thể trở thành con đường giúp các quốc gia trong khu vực vừa củng cố năng lực nội tại, vừa mở rộng không gian phát triển và bảo vệ nền tảng hòa bình, ổn định đã được ASEAN dày công vun đắp.

Ở góc độ khác, Giáo sư Kuik Cheng-Chwee, Viện Nghiên cứu Malaysia và Quốc tế (IKMAS) thuộc Đại học Quốc gia Malaysia (UKM) đã tập trung làm rõ nội hàm của khái niệm tự cường. Theo ông, tự cường không đơn thuần là khả năng ứng phó với khủng hoảng mà còn bao gồm năng lực chống đỡ và phục hồi, giúp quốc gia hay tổ chức khu vực duy trì đà phát triển sau những biến động.

Giáo sư Kuik cho rằng ASEAN đang sở hữu nhiều lợi thế để phát huy năng lực tự cường thông qua mạng lưới hợp tác đa tầng nấc được xây dựng trong nhiều thập niên qua. Theo ông Kuik, ASEAN vừa là diễn đàn đối thoại vừa là cơ chế giúp các nước thành viên duy trì cân bằng trước các tác động bên ngoài, qua đó nâng cao khả năng thích ứng trước môi trường quốc tế ngày càng phức tạp.

Tự cường để chống chọi với các cú sốc bên ngoài

Từ bối cảnh thực tiễn, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa cho rằng ASEAN cần tránh những lựa chọn mang tính đối đầu hoặc phụ thuộc, thay vào đó theo đuổi cách tiếp cận mà ông Marty Natalegawa gọi là “cân bằng động” (dynamic equilibrium) - một trạng thái được duy trì thông qua đối thoại, bao trùm và quản trị chủ động các quan hệ quyền lực trong khu vực.

Mục tiêu không phải là lựa chọn bên nào trong cạnh tranh chiến lược mà là tạo dựng một môi trường khu vực đủ ổn định để mọi bên cùng tham gia, hợp tác và tuân thủ các quy tắc chung.

Ông Marty nhấn mạnh Hiệp hội cần tiếp tục phát huy vai trò chủ động, không chỉ thích ứng với biến động mà còn phải có năng lực dự báo và định hình môi trường chiến lược.

Bằng việc duy trì tinh thần đối thoại, ngoại giao và hợp tác, ASEAN có thể tiếp tục mở rộng “vòng tròn hữu nghị,” củng cố ổn định chiến lược và khẳng định vai trò độc lập trong một thế giới đang biến động nhanh chóng.

Trao đổi với đại biểu về bài toán hài hòa lợi ích giữa các quốc gia thành viên ASEAN, ông Marty Natalegawa cho rằng sự đa dạng là thực tế khách quan và cũng là một trong những đặc trưng quan trọng nhất của Hiệp hội. Các nước hoàn toàn có thể duy trì sự gắn kết trong khi vẫn bảo tồn những khác biệt về thể chế, trình độ phát triển và ưu tiên chính sách. Vấn đề cốt lõi là làm thế nào để quản lý sự đa dạng đó một cách hiệu quả, biến khác biệt thành nguồn sức mạnh thay vì trở thành nguyên nhân gây chia rẽ.

Nhà ngoại giao Indonesia đánh giá cao vai trò dẫn dắt về ý tưởng của Việt Nam đối với ASEAN, cho rằng những sáng kiến mang tính xây dựng và tầm nhìn dài hạn sẽ góp phần củng cố sức mạnh và khả năng thích ứng của Hiệp hội trong giai đoạn mới.

Thảo luận sâu tại phiên thảo luận, Giáo sư Tetsuya Watanabe, Chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA), cho rằng những biến động liên tiếp của kinh tế và chính trị thế giới thời gian qua đã cho thấy mức độ dễ tổn thương ngày càng lớn của các nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Theo ông, tác động của các cuộc khủng hoảng không chỉ dừng ở lĩnh vực năng lượng mà còn lan rộng sang logistics, sản xuất, chuỗi cung ứng và an ninh lương thực, qua đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao năng lực chống chịu ở quy mô khu vực.

Từ thực tế đó, Giáo sư Watanabe nhận định ASEAN cần xây dựng cách tiếp cận mới đối với phát triển kinh tế, trong đó tăng cường hợp tác công nghiệp ở cấp độ khu vực cần được xem là một ưu tiên. Ông cho rằng, khả năng tự cường phải được xây dựng trên sự bổ trợ giữa các nền kinh tế thành viên, đồng thời nhấn mạnh các tiểu vùng như Mekong có thể trở thành động lực tăng trưởng mới thông qua kết nối hạ tầng, phối hợp chính sách và củng cố chuỗi cung ứng.

Cùng bàn về giải pháp nâng cao năng lực tự cường, ông Adam Schwarz, Giám đốc điều hành Asia Group Advisors, cho rằng ASEAN cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn tiến trình hội nhập kinh tế nội khối để giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc bên ngoài.

Ông Schwarz nhấn mạnh sự cần thiết của việc nâng cao hiệu quả vận hành các thể chế ASEAN và tăng cường phối hợp giữa các lĩnh vực kinh tế, đối ngoại, an ninh. Bên cạnh đó, khu vực tư nhân cần được tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch định chính sách, bởi một cộng đồng kinh tế ASEAN năng động chỉ có thể được xây dựng khi doanh nghiệp thực sự cảm nhận được lợi ích từ hội nhập và đóng góp tích cực vào tiến trình này./.