Từ khủng hoảng kéo dài đến tăng trưởng ổn định
Bước sang giai đoạn cuối thập niên 1980, kinh tế Việt Nam rơi vào trạng thái buộc phải chuyển đổi, khi những hạn chế của mô hình cũ ngày càng bộc lộ rõ những hạn chế. Lạm phát năm 1986 lên tới khoảng 774%, sản xuất đình trệ, đời sống người dân gặp nhiều khó khăn, ngân sách nhà nước chịu áp lực lớn. Trong bối cảnh đó, quá trình Đổi mới từng bước hình thành như một sự điều chỉnh căn bản về tư duy và phương thức phát triển.
Bốn thập kỷ sau, quy mô nền kinh tế Việt Nam đã thay đổi sâu sắc. GDP tăng hơn 70 lần so với cuối thập niên 1980, đưa Việt Nam vào nhóm hơn 30 nền kinh tế lớn nhất thế giới. Thu nhập bình quân đầu người từ mức dưới 100 USD đã tăng lên gần 4.700 USD, phản ánh sự cải thiện rõ rệt về mức sống và khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản của người dân.
Cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng công nghiệp hóa và dịch vụ hóa. Tỷ trọng nông, lâm nghiệp và thủy sản trong GDP giảm từ trên 35% xuống còn khoảng 12%, trong khi công nghiệp và dịch vụ chiếm gần 80% tổng giá trị gia tăng. Việt Nam không chỉ bảo đảm an ninh lương thực mà còn vươn lên nhóm các quốc gia xuất khẩu nông sản quan trọng, đồng thời từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Theo Ngân hàng Thế giới (WB), Việt Nam là một trong những quốc gia đạt được thành tựu giảm nghèo ấn tượng nhất thế giới trong hơn ba thập kỷ qua, nhờ tăng trưởng kinh tế ổn định, mở rộng cơ hội việc làm và cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục, y tế. Tỷ lệ nghèo đã giảm từ trên 70% đầu những năm 1990 xuống dưới 3% vào giai đoạn 2023-2024; tuổi thọ trung bình vượt 74 tuổi, tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế đạt trên 94%.
Đánh giá tổng thể quá trình này, WB nhận định, các cải cách kinh tế Việt Nam kể từ Đổi mới năm 1986 đã giúp đất nước chuyển từ một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới trở thành nền kinh tế có thu nhập trung bình chỉ trong một thế hệ. Theo World Bank, tăng trưởng kinh tế cao và ổn định trong thời gian dài là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam cải thiện điều kiện sống của người dân và mở rộng cơ hội phát triển.
Hội nhập sâu rộng và yêu cầu tiếp tục đổi mới
Song song với chuyển đổi trong nước, hội nhập quốc tế trở thành một trụ cột quan trọng của quá trình Đổi mới. Từ đầu thập niên 1990, Việt Nam từng bước mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, tham gia ASEAN, WTO và ký kết 16 hiệp định thương mại tự do, trong đó có nhiều FTA thế hệ mới với các đối tác lớn. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 vượt mốc 900 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm các nền kinh tế có độ mở cao trong khu vực.
Ngân hàng Thế giới nhận định, hội nhập sâu rộng đã giúp Việt Nam tận dụng tốt lợi thế lao động, thu hút mạnh dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và trở thành điểm đến quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, WB cũng lưu ý rằng mô hình tăng trưởng hiện nay đang đối mặt với những giới hạn nhất định, đặc biệt là năng suất lao động còn thấp, mức độ phụ thuộc vào khu vực FDI lớn và dư địa cải cách thể chế vẫn còn đáng kể.
Đánh giá về chặng đường 40 năm Đổi mới, TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương, cho rằng Đổi mới đã giúp giải phóng sức sản xuất, hình thành khuôn khổ thể chế cho kinh tế thị trường và khơi thông các nguồn lực xã hội, trong đó khu vực kinh tế tư nhân ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với tăng trưởng dài hạn.
Tuy nhiên, các báo cáo của WB cũng chỉ ra, mô hình tăng trưởng hiện nay đang đối mặt với những thách thức mới. Năng suất lao động còn ở mức thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực, trong khi dư địa tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ và gia công ngày càng thu hẹp. Điều này đặt ra yêu cầu phải chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và chất lượng thể chế.
WB cho rằng, để duy trì tốc độ tăng trưởng cao và bền vững, Việt Nam cần tiếp tục cải cách thể chế, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển khu vực kinh tế tư nhân trong nước. Đây được xem là những điều kiện then chốt để Việt Nam vượt qua nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình và tiến gần hơn tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao trong những thập niên tới.
Nhìn tổng thể, 40 năm Đổi mới không chỉ đánh dấu một chặng đường tăng trưởng về quy mô, mà còn phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong tư duy phát triển. Những thành tựu đạt được tạo nền tảng quan trọng, song chặng đường phía trước đòi hỏi Việt Nam phải tiếp tục làm sâu sắc hơn công cuộc cải cách để hướng tới tăng trưởng nhanh hơn, bền vững hơn và tự chủ hơn trong bối cảnh toàn cầu nhiều biến động.
