Thủy điện Ngòi Phát được xây dựng trên suối Ngòi Phát, với tổng công suất sau khi mở rộng là 84 MW. Diện tích toàn bộ lưu vực suối Ngòi Phát là 512 km2, chiều dài suối chính (từ nguồn đến cửa sông) là 37,5 km.
Nhiều tháng qua, số liệu quan trắc khí tượng thủy văn lưu vực Ngòi Phát ghi nhận lượng mưa ít vì vậy nguồn nước về các hồ thủy điện trong khu vực không còn dồi dào. Tại hồ thủy điện Ngòi Phát, mực nước cao nhất hiện vẫn thấp hơn cao trình thiết kế gần 2 m, khiến nhà máy không thể vận hành hết công suất thiết kế.
Thủy điện Ngòi Phát là bậc thang cuối cùng trong hệ thống thủy điện trên lưu vực suối Ngòi Phát, phía trên là các thủy điện vừa và nhỏ như Tà Lơi 3, Nậm Pung, Nậm Hô, Mường Hum, Bản Xèo... Vì vậy, lượng nước về hồ phụ thuộc rất lớn vào lượng nước xả ra từ các bậc thang phía trên. Nhà máy phải thường xuyên theo dõi dự báo thời tiết để ra quyết định vận hành tối ưu được công suất phát và sử dụng nguồn nước.
Thuỷ điện Ngòi Phát.
Kỹ sư Nguyễn Văn Nghĩa - Trưởng ca vận hành Nhà máy thủy điện Ngòi Phát cho biết, qua theo dõi, hiện lượng nước về hồ thủy điện Ngòi Phát chỉ đạt 8 - 9m3/s, thấp hơn so với cùng kỳ năm trước (12 - 13m3/s). Tùy thời điểm, nhà máy sẽ tính toán chạy ít hay nhiều tổ máy để tận dụng công suất.
Thời gian qua, có thời điểm nhà máy chỉ chạy 1 tổ máy (công suất 24MW) luân phiên. “Những tháng cao điểm mùa khô cũng là khoảng thời gian chúng tôi tranh thủ để kiểm tra, bảo dưỡng thiết bị khi dừng máy để sẵn sàng hoạt động hết công suất vào mùa mưa” - Kỹ sư Nghĩa chia sẻ.
Tại Nhà máy Thuỷ điện Nậm Lúc, sau thời gian dài phải tạm dừng để sửa chữa, khắc phục sự cố do mưa lũ, đến nay nhà máy đã hoạt động ổn định. Thủy điện Nậm Lúc được xây dựng trên sông Chảy, thuộc xã Cốc Lầu, công suất thiết kế là 24MW, bao gồm 2 tổ máy. Nhà máy sử dụng công nghệ tua-bin chảy thẳng kiểu bóng đèn (tua-bin Capsule). Ưu điểm của loại công nghệ này là tận dụng tối đa nguồn thủy năng trên các con sông lớn để phát điện, vì cột phát điện thấp.
Hằng năm, nhà máy chủ động xây dựng phương án vận hành thủy điện vào mùa khô, nhưng thời tiết luôn diễn biến khó lường. Kỹ sư Hoàng Anh Nghĩa - Phó Trưởng Ban điều hành nhà máy cho biết: Cao điểm mùa khô thường vào tháng 3, tháng 4 hằng năm, lượng nước về hồ không đủ để phát hết công suất trong 5 giờ cao điểm. Một trong những khó khăn của thủy điện Nậm Lúc là nguồn nước về hồ chứa phụ thuộc vào lượng nước xả từ hồ thủy điện Bắc Hà phía trên.
Ngay ở thời điểm trung tuần tháng 3 này, khi thủy điện Bắc Hà không phát hết công suất, lượng nước qua tổ máy về hạ du chỉ đạt 160 - 170m3/s, không đảm bảo để Nhà máy Thuỷ điện Nậm Lúc phát hết công suất. Kỹ sư Nghĩa cho biết để tối ưu công suất và đảm bảo hiệu quả kinh tế, Nhà máy Thuỷ điện Nậm Lúc phải vận hành với công suất thấp và duy trì kéo dài trong giờ cao điểm.
Hiện, toàn tỉnh có 105 nhà máy thủy điện đang phát điện lên lưới quốc gia với tổng công suất đạt 1.768,85MW, sản lượng điện hằng năm khoảng 7,9 tỷ kWh. Các nhà máy không chỉ đóng góp quan trọng cho hệ thống điện, mà còn đóng góp vào giá trị sản xuất công nghiệp hơn 8.000 tỷ đồng và nộp ngân sách nhà nước trên 1.600 tỷ đồng mỗi năm.
Mùa khô tại Lào Cai thường kéo dài từ tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau, với lượng mưa giảm rõ rệt. Điều này khiến mực nước tại các hồ chứa thủy điện trên địa bàn tỉnh giảm xuống mức thấp.
Theo các chuyên gia, lưu lượng nước về các hồ chứa trong giai đoạn này chỉ đạt từ 30% - 50% so với các tháng mùa mưa. Đây là một thách thức lớn đối với ngành thủy điện, khi vừa phải đảm bảo cung cấp điện ổn định, vừa phải duy trì nguồn nước điều tiết cho các khu vực hạ du phục vụ sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt.
Trước tình hình trên, các nhà máy thủy điện tại Lào Cai đã triển khai nhiều giải pháp nhằm đảm bảo vận hành tối ưu trong điều kiện khan hiếm nước. Kỹ sư Nguyễn Văn Nghĩa - Trưởng ca vận hành thủy điện Ngòi Phát cho biết, các nhà máy phải phối hợp với cơ quan khí tượng thủy văn để dự báo chính xác lượng nước về hồ, từ đó lên kế hoạch vận hành phù hợp, tránh lãng phí tài nguyên nước.
Tùy thuộc vào nhu cầu sử dụng điện và tình hình thực tế tại mỗi thời điểm, tiến hành điều chỉnh công suất phát điện, ưu tiên giữ nước trong hồ để đảm bảo cho các tháng tới. Hiện một số nhà máy đã đầu tư vào các hệ thống giám sát và điều hành tự động, giúp tối ưu hóa quá trình vận hành, giảm thiểu thất thoát tài nguyên nước.
Tại cuộc họp bàn giải pháp phối hợp vận hành lưới điện do Công ty Điện lực Lào Cai tổ chức mới đây, lãnh đạo các nhà máy thủy điện đều khẳng định mặc dù gặp khó khăn về nguồn nước nhưng các đơn vị cam kết đảm bảo cung cấp điện ổn định cho hệ thống điện quốc gia, đặc biệt trong các tháng cao điểm mùa khô. Đồng thời, các nhà máy phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương để thực hiện tốt nhiệm vụ kép: vừa phát điện hiệu quả, vừa bảo vệ tài nguyên nước và môi trường.
