Chuyển từ “lượng” sang “chất”
Sự chuyển từ “lượng” sang “chất” được minh chứng rõ nét tại các vùng trọng điểm trồng quế trên địa bàn tỉnh. Tại xã Xuân Ái, với hơn 8.000 ha quế, sản xuất lâm nghiệp không còn dừng lại ở khai thác vỏ thô. Năm 2025, sản lượng vỏ quế khai thác tại đây đạt 1.350 tấn.
Tuy nhiên, giá trị thực sự lại nằm ở hệ thống các nhà máy chiết xuất tại chỗ. Việc tận thu phụ phẩm từ cành, lá để chưng cất tinh dầu đã thay đổi căn bản cục diện kinh tế nông thôn.
Ông Hoàng Xuân Hùng - Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Ái cho biết: Thực tiễn chuyển dịch từ tiêu thụ nguyên liệu thô sang chế biến sâu tinh dầu quế đã mang lại hiệu quả kinh tế rõ nét cho người dân và các cơ sở sản xuất trên địa bàn. Trước đây, vỏ và lá quế chủ yếu bán thô với giá trị thấp, phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái và biến động thị trường. Hiện nay, khi được đưa vào chưng cất, giá trị sản phẩm tăng từ hai đến ba lần, thậm chí cao hơn với những dòng đạt tiêu chuẩn chất lượng cao. Điều này không chỉ nâng cao thu nhập cho người trồng quế mà còn tạo việc làm tại chỗ, thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển bền vững.
Để hiện thực hóa mục tiêu thu nhập bình quân đầu người đạt 69 triệu đồng/năm vào năm 2026, xã Xuân Ái đang tập trung triển khai ba mũi nhọn chiến lược. Thứ nhất, quyết liệt mở rộng diện tích quế sạch, phấn đấu đạt 350 ha quế hữu cơ trong năm 2026, làm nền tảng cho chế biến tiêu chuẩn cao. Thứ hai, phối hợp với các cơ quan chức năng đẩy nhanh tiến độ đầu tư hạ tầng Cụm công nghiệp Yên Hợp, quy mô 75 ha, sẵn sàng quỹ đất sạch để thu hút các nhà máy quy mô lớn. Thứ ba, phát huy vai trò của các hợp tác xã như Hợp tác xã Quế Hạnh Phúc và Hợp tác xã Vàng Hoài trong đầu tư máy móc hiện đại, chuẩn hóa quy trình phơi sấy khép kín theo tiêu chuẩn OCOP.
Doanh nghiệp - hợp tác xã tạo đòn bẩy chuỗi giá trị
Sự tham gia của các doanh nghiệp và hợp tác xã đã tạo ra sự gắn kết chặt chẽ trong chuỗi giá trị. Tại xã Mậu A, Hợp tác xã Lâm Phương Linh là một ví dụ điển hình cho quá trình xóa bỏ tư duy sản xuất manh mún.
Bà Nguyễn Thị Loan - Giám đốc Hợp tác xã Lâm Phương Linh cho biết, từ năm 2017, đơn vị đã nâng cấp toàn bộ dây chuyền sản xuất bằng inox và tăng cường liên kết với các đơn vị bao tiêu để xuất hóa đơn chính ngạch, thay cho hình thức tiêu thụ trôi nổi trước đây. Mỗi năm, hợp tác xã sản xuất từ 50 đến 70 tấn tinh dầu, góp phần giải quyết đầu ra ổn định cho phụ phẩm cành, lá quế của người dân địa phương.
Ở phân khúc cao cấp hơn, Công ty Cổ phần Nam dược Đại Phú An, xã Mậu A, đang đi đầu trong việc nâng hạng sản phẩm quế.
Ông Đỗ Đức Tĩnh - Chủ tịch HĐQT Công ty Nam dược Đại Phú An cho biết, hiện đơn vị có 5 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP và đang hoàn thiện hồ sơ cho 3 sản phẩm tiếp theo. Trọng tâm chiến lược là nâng hạng 5 sao cho ba sản phẩm chủ lực gồm tinh dầu thực vật tổng hợp, tinh dầu quế và tinh dầu sả chanh.
Với sản lượng thu mua từ 100 đến 200 tấn nguyên liệu mỗi năm thông qua liên kết chặt chẽ với người dân xã Mậu A và vùng lân cận, doanh nghiệp đang hướng tới mục tiêu chinh phục thị trường Ba Lan và Cộng hòa Séc.
"Điểm nghẽn" chế biến sâu
Nhìn nhận một cách thẳng thắn, bức tranh ngành quế Lào Cai vẫn tồn tại những gam màu trầm. Tổng sản lượng tinh dầu đạt trên 600 tấn mỗi năm, song phần lớn vẫn dừng lại ở mức độ chiết xuất thô.
Ông Trần Văn Kiên - Giám đốc Hợp tác xã Công Tâm, Chủ tịch Hội Quế tỉnh Lào Cai thừa nhận, sản phẩm hiện nay vẫn phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc, khiến giá trị gia tăng và hiệu quả kinh tế chưa cao. Trong năm 2025, do thị trường biến động và đầu ra chậm, nhà máy của Hợp tác xã Công Tâm chỉ vận hành khoảng 1/3 công suất, tương đương 15 tấn tinh dầu.
Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một cơ chế đột phá từ phía các cơ quan quản lý nhà nước. Các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kiến nghị tỉnh sớm ban hành chính sách hỗ trợ hình thành khu chế biến sâu quy mô lớn, đạt tiêu chuẩn xuất khẩu sang những thị trường "khó tính" như châu Âu.
Việc giải bài toán hạ tầng, đặc biệt là quy hoạch mặt bằng tại các cụm công nghiệp, được xem là chìa khóa để thu hút nhà đầu tư có tiềm lực về công nghệ.
Từ cây xóa nghèo đến cây làm giàu
Lào Cai xác định, cây quế không chỉ là cây xóa đói giảm nghèo mà phải trở thành cây làm giàu. Để đạt mục tiêu 150.000 ha quế phát triển bền vững, tỉnh đang đẩy mạnh cấp chứng chỉ rừng bền vững (FSC) và mở rộng sản xuất hữu cơ.
Sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền các cấp cùng cam kết đổi mới thiết bị, ứng dụng công nghệ chưng cất hiện đại của các nhà đầu tư sẽ tạo nền tảng vững chắc để xây dựng thương hiệu quế Lào Cai trên bản đồ nông sản thế giới.
Bài toán nâng tầm giá trị cây quế không chỉ nằm ở mở rộng diện tích, mà cốt lõi là năng lực chế biến và khả năng làm chủ thị trường. Chặng đường từ xuất khẩu vỏ thô, dầu thô sang các sản phẩm tinh dầu, dược liệu đạt chuẩn quốc tế còn nhiều thách thức, song với lộ trình quy hoạch bài bản và quyết tâm đổi mới tư duy của cả hệ thống chính trị lẫn người dân, thương hiệu quế Lào Cai hoàn toàn có thể vươn lên vị thế xứng tầm, tạo sinh kế bền vững và thịnh vượng cho vùng đất cửa ngõ biên cương.
