Thôn Cán Chư Sử trước đây thuộc xã Cán Cấu, có hơn 100 hộ dân sinh sống, chia làm 3 khu dân cư. Trong đó, có vài chục hộ dân định cư ở phía trong, cách chợ Cán Cấu chừng 3 km. Đến Cán Chư Sử, tôi hỏi đường vào nhà ông Giàng A Pùa, bà con trong thôn bảo cứ đi theo đường trục thôn, đến chỗ nào có khu vườn đào to nhất và đẹp nhất thì nhà ông Pùa ở đó.
Quả thực, tìm đến nhà ông Giàng A Pùa không khó, nhưng ít khi thấy ông Pùa ngồi trong nhà, gần như cả ngày ông làm việc trong vườn đào. Đặc biệt, những ngày cuối năm, công việc của ông Pùa càng bận rộn khi phải chăm sóc từng cây đào cho bung nụ, nở hoa đúng dịp Tết Nguyên đán.
Đưa chúng tôi đi thăm vườn đào của gia đình, ông Giàng A Pùa bảo năm nay nhuận 2 tháng nên hoa đào nở đẹp hơn mọi năm và nhiều cây sẽ nở đúng vào dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ. Mặc dù vậy, để có được những cây đào đẹp là cả một quá trình chăm sóc chứ không hoàn toàn phụ thuộc vào thời gian hay thời tiết.
Theo kinh nghiệm của ông Pùa, để có một cây đào đẹp thì trước hết cần phải trồng hoặc đi tìm mua những gốc đào cổ thụ mang về chăm sóc cho cây phát triển, sau đó tỉa cành, uốn theo các dáng, thế khác nhau và chăm sóc cho cây ra nhiều nụ, nhiều hoa vào dịp Tết. Khí hậu khu vực Si Ma Cai mát mẻ quanh năm nên rất thuận lợi cho cây đào phát triển, nhưng phải biết cách tỉa cành, tạo tán thì cây đào mới khoe ra hết vẻ đẹp. Ngoài ra, với những cây đào cổ thụ cần cấy thêm rêu mốc để từng lớp rêu bám vào, mang lại vẻ cổ kính tự nhiên.
Nghe ông Pùa nói chuyện trồng đào, tôi không khỏi ngạc nhiên khi biết ông bắt đầu theo nghề trồng đào bán từ cách đây 10 năm. Không nói ở thời điểm đó, mà đến nay ở vùng đất Si Ma Cai đa số người dân cũng chỉ trồng vài cây đào quanh nhà cho đẹp, chứ ít người nghĩ đến việc trồng nhiều đào để bán. Còn việc tạo thế, tỉa cành cho đào là công việc khó, thường chỉ người Kinh ở các làng đào nổi tiếng miền xuôi biết cách làm, chứ người vùng cao làm được cũng là điều rất khó tin.
Đứng bên cây đào thế cổ thụ, ông Pùa tươi cười bảo: "Người Mông không có phong tục cắm cành đào trong nhà, mà chỉ trồng đào quanh nhà làm cảnh, đến gần Tết thì chặt cành mang ra chợ bán cho người Kinh mua về chơi Tết". Qua vài năm bán đào ở chợ Tết, thấy nghề bán đào cũng có thu nhập nên sau đó, năm nào ông Pùa cũng thu mua đào của bà con trong thôn rồi bán lại cho các thương lái. Sau mỗi chuyến theo xe chở đào về vùng thấp, quen với các chủ vườn đào lớn, ông học hỏi được kỹ thuật trồng đào, cắt tỉa đào sao cho đẹp. Từ đó, cứ sau Tết Nguyên đán, ông lại đi khắp các thôn, bản tìm mua lại những gốc đào người ta đã chặt hết cành để về trồng lại rồi tạo tán, làm thành những cây đào thế cổ thụ. Có những gốc đào đẹp được ông bán với giá 3 triệu đồng.
Tận dụng gia đình có khoảng đất rộng và những nương đồi quanh nhà, mấy năm trở lại đây, ông Giàng A Pùa mở rộng diện tích trồng đào. Nhờ nắm được kỹ thuật trồng và chăm sóc đào, cùng với sự chăm chỉ, chịu khó, mỗi năm ông Pùa bán ra thị trường hàng trăm cây đào các loại. Năm 2024, gia đình ông Pùa thu được 200 triệu đồng từ bán đào. Năm nay, ông có khoảng 300 gốc đào các loại, trong đó khoảng 30 gốc đào thế cổ thụ, 50 gốc đào thất thốn, còn lại là đào thế được uốn tỉa cẩn thận. Tuy chưa đến Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026 nhưng đã có thương lái vào tận vườn của ông Pùa xem đào, đánh dấu từng cây, đặt mua 150 cây đào để chở về phố. Dự kiến, nếu bán hết số đào trong vườn, gia đình ông sẽ thu được khoảng 250 triệu đồng.
Khi cuộc sống ấm no dần từ mô hình trồng đào cảnh, ông Giàng A Pùa đã định hướng cho các con phát triển vườn đào để nâng cao thu nhập. Hiện nay, gia đình các con ông Pùa là Giàng Quốc Tuấn, Giàng Sơn Tinh cũng sở hữu vườn đào hàng trăm cây. Ngoài ra, từ năm 2019 đến nay, nhận thấy vào dịp Tết, đặc biệt là Lễ hội Gầu Tào, rất nhiều du khách đi du xuân có nhu cầu chụp ảnh nên ông Pùa lại cùng các con trồng những vườn hoa cảnh để du khách đến tham quan, chụp ảnh lưu niệm. Tuy mỗi du khách vào vườn chụp ảnh chỉ phải trả tiền vé 20 nghìn đồng, nhưng có mùa hội Gầu Tào khách vào vườn đông nườm nượp, gia đình ông Pùa thu được cả trăm triệu đồng.
Lúc chia tay tôi, ông Giàng A Pùa chia sẻ: "Nhờ nghề trồng đào, trồng hoa mà gia đình tôi có thu nhập khá và cuộc sống ấm no hơn. Tuy nhiên, đây cũng là công việc rất khó khăn, vất vả, nếu không chăm chỉ, chịu khó, chịu dãi nắng, dầm mưa thì không làm được. Có năm gần Tết mưa nhiều, giá lạnh làm đào không kịp nở, hoa thì hỏng hết, gia đình tôi thiệt hại mất gần 100 triệu đồng. Dẫu vậy, tôi không bỏ cuộc, bởi cứ kiên trì, cố gắng thì sẽ thành công thôi".
