Khu Bảo tồn loài và sinh cảnh Chế Tạo có diện tích trên 20.000 ha, trong đó gần 18.400 ha rừng tự nhiên. Vùng lõi có những cánh rừng nguyên sinh vẫn âm thầm lưu giữ một báu vật của rừng xanh, đó là khoảng 4.000 cây thuộc hai loài quý hiếm là thiết sam Đông Bắc và pơ mu, trong đó nhiều cá thể có tuổi đời trên 700 năm. Không chỉ có giá trị về mặt sinh thái, điều hòa khí hậu, bảo tồn nguồn gen, quần thể cây cổ thụ nơi đây còn mang ý nghĩa đặc biệt về khoa học và cảnh quan.
Đáng chú ý, vào tháng 9/2024, 3 cây thiết sam và 1 cây pơ mu tại tiểu khu 361, khoảnh 8 và tiểu khu 363, khoảnh 1, lô 1, thuộc bản Nả Háng, xã Chế Tạo, đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Danh hiệu này không chỉ khẳng định giá trị độc đáo, quý hiếm của từng cá thể mà còn đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt hơn trong công tác quản lý, bảo vệ.
Đối mặt nhiều nguy cơ tiềm ẩn
Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, mặc dù nằm trong khu bảo tồn, song quần thể thiết sam và pơ mu cổ thụ vẫn đứng trước nhiều nguy cơ. Địa hình hiểm trở, thời tiết cực đoan, mưa đá, gió lốc có thể làm gãy đổ cành nhánh. Bên cạnh đó, áp lực từ khai thác lâm sản trái phép, tác động của con người khi vào rừng lấy măng, thảo dược, chăn thả gia súc… cũng tiềm ẩn rủi ro xâm hại đến hệ sinh thái.
Ông Sùng A Rùa, cán bộ kiểm lâm địa bàn xã Chế Tạo cho biết: “Các cây thiết sam và pơ mu cổ thụ phân bố chủ yếu ở khu vực Tà Cay Đằng, có độ cao lớn, đường đi khó khăn. Nếu không thường xuyên tuần tra, kiểm soát, thì rất dễ bị xâm hại. Chúng tôi xác định đây là nhiệm vụ trọng tâm, phải thực hiện liên tục, không được chủ quan.
Thực tế cho thấy, với giá trị về kinh tế của những loại gỗ quý, cộng với hành vi vô ý như đốt lửa bất cẩn hay chặt cành làm củi cũng có thể gây tổn hại nghiêm trọng tới những quần thể gỗ quý đã tồn tại hàng thế kỷ. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, nguy cơ cháy rừng mùa khô cũng đặt ra yêu cầu siết chặt các biện pháp phòng ngừa.
Siết chặt tuần tra, phát huy vai trò cộng đồng
Trước những thách thức đó, lực lượng kiểm lâm phối hợp với chính quyền xã Chế Tạo tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát rừng, nhất là tại các tiểu khu có cây di sản.
Các tổ, đội bảo vệ rừng cộng đồng được củng cố, phân công trách nhiệm cụ thể đến từng thành viên. Diện tích rừng này hiện được giao cho 6 tổ xung kích quản lý, bảo vệ rừng của 6 thôn bản, với gần 600 thành viên tham gia.
Ông Giàng A Chua - Chủ tịch UBND xã Chế Tạo khẳng định: Ngoài việc làm tốt công tác bảo vệ rừng nói chung thì việc bảo vệ quần thể cây di sản là nhiệm vụ chính trị quan trọng. Chúng tôi đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu rõ giá trị và cùng tham gia giữ gìn. Việc huy động cộng đồng tham gia bảo vệ rừng tại cơ sở cũng được coi trọng vì khi người dân xem rừng là tài sản chung, là niềm tự hào của bản làng, công tác bảo vệ sẽ bền vững hơn.
Cùng với tuần tra chuyên trách, công tác tuyên truyền được địa phương triển khai sâu rộng. Thông qua hệ thống loa truyền thanh, các buổi sinh hoạt cộng đồng, người dân được phổ biến quy định của pháp luật về bảo vệ rừng, chế tài xử lý vi phạm, đồng thời nâng cao nhận thức về giá trị sinh thái và khoa học của thiết sam, pơ mu.
Trưởng thôn Nả Háng, Giàng A Dì chia sẻ: Khi những cây thiết sam và pơ mu cổ thụ được công nhận là cây di sản, bà con trong thôn rất tự hào. Chúng tôi tuyên truyền để mọi người dân có ý thức bảo vệ, giữ gìn.
Tăng cường phối hợp, xử lý nghiêm vi phạm
Theo lãnh đạo Hạt Kiểm lâm khu vực Mù Cang Chải, đơn vị đã xây dựng kế hoạch chuyên đề về bảo vệ quần thể cây di sản tại Chế Tạo; phân công cán bộ phụ trách địa bàn; phối hợp với chính quyền xã và các lực lượng chức năng tổ chức tuần tra liên ngành theo định kỳ và đột xuất. Qua tuần tra, lực lượng kiểm lâm địa bàn đã kịp thời phát hiện những hành vi xâm phạm rừng.
Cụ thể, đầu tháng 5/2023, 3 đối tượng là Vàng A Páo và Vàng A Cấu ở xã Ngọc Chiến, tỉnh Sơn La và Thào Sáy Màng ở thôn Xua Lông, xã Púng Luông đã khai thác trái phép 1 cây pơ mu tại lô 1, khoảnh 9, tiểu khu 364. Với hành vi vi phạm quy định bảo vệ rừng và lâm sản, mỗi đối tượng đã phải trả giá bằng bản án 3 tháng, 22 ngày tù giam.
Cũng trong năm 2023, tại tiểu khu 361, 5 đối tượng tại thôn Tà Dông do Sùng A Páo cầm đầu đã chặt hạ 1 cây pơ mu tại lô 2, khoảnh 13, tiểu khu 354 Khu Bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải thuộc bản Nả Háng, xã Chế Tạo. Hành vi này khiến Sùng A Páo và các đối tượng phải trả giá bằng những tháng ngày dài sống sau song sắt nhà giam.
Ông Trần Xuân Dưỡng - Hạt trưởng Hạt kiểm lâm khu vực Mù Cang Chải nhấn mạnh: Chúng tôi yêu cầu kiểm lâm địa bàn nắm chắc diễn biến tài nguyên rừng, bám sát cơ sở kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi xâm hại. Nếu phát hiện vi phạm sẽ xử lý nghiêm theo quy định, không có vùng cấm.
Bên cạnh đó, ngành kiểm lâm cũng kiến nghị tăng cường đầu tư trang thiết bị, hỗ trợ kinh phí cho lực lượng bảo vệ rừng cộng đồng; nghiên cứu xây dựng phương án bảo tồn dài hạn, gắn với phát triển du lịch sinh thái có kiểm soát, nhằm vừa phát huy giá trị, vừa bảo vệ bền vững.
Gìn giữ “báu vật xanh” cho mai sau
Quần thể gần 4.000 cây thiết sam Đông Bắc và pơ mu ở Chế Tạo không chỉ là nguồn gen quý hiếm mà còn là minh chứng sống động cho lịch sử phát triển của hệ sinh thái rừng vùng cao. Mỗi thân cây hàng trăm năm tuổi là một “trang sử” tự nhiên, ghi dấu bao biến thiên của thời gian.
Việc được công nhận Cây Di sản Việt Nam là niềm tự hào, song cũng là trách nhiệm lớn lao đối với chính quyền và Nhân dân địa phương. Trong bối cảnh tài nguyên rừng ngày càng chịu nhiều sức ép, sự vào cuộc đồng bộ của lực lượng kiểm lâm, chính quyền cơ sở và cộng đồng dân cư chính là “lá chắn” quan trọng nhất.
Giữ được những cây cổ thụ trăm năm không chỉ là bảo vệ một cá thể thực vật, mà là gìn giữ hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và trao lại cho thế hệ mai sau những giá trị nguyên sơ của đại ngàn Chế Tạo. Khi ý thức được nâng cao và hành động được duy trì thường xuyên, quần thể cây di sản nơi đây sẽ tiếp tục vươn mình giữa mây núi, bền bỉ như chính tinh thần gìn giữ rừng của người dân vùng cao.
