Ở Choản Thèn, giữa những nếp nhà trình tường mang dấu ấn văn hóa Hà Nhì, Homestay Trong Mây của anh Lý Cá Sứ là một trong những điểm dừng chân để du khách tìm hiểu về cuộc sống người dân nơi đây.
Khoảng 5 năm trước, gia đình anh Sứ vẫn chủ yếu làm nông. Công việc quanh năm gắn với nương ruộng, với những sản vật địa phương. Khi khách du lịch tìm đến Y Tý ngày càng nhiều, gia đình chuyển hướng làm homestay, mở cửa đón khách và cũng từ đó có thêm một cách để giới thiệu quê hương. Hiện tại mỗi tháng Homestay Trong Mây đón hàng trăm lượt khách, chủ yếu là du khách trong nước. Con số ấy với một gia đình ở vùng cao không chỉ là phép tính bằng số phòng được lấp đầy. Đó còn là những bữa cơm có thêm khách, những sản vật địa phương có thêm đầu ra và những câu chuyện văn hóa có thêm người lắng nghe.
“Hoạt động du lịch giúp gia đình tôi cũng như người dân trong thôn nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, giúp tiêu thụ nông sản cũng như quảng bá văn hóa địa phương đến du khách”, anh Lý Cá Sứ chia sẻ.
Từ người làm nông chuyển sang làm du lịch, anh Sứ cũng như nhiều người dân Y Tý đang có thêm một vai trò mới, trở thành người kể chuyện về quê hương mình. Bởi với Y Tý, câu chuyện du lịch không chỉ ở những gì thiên nhiên ban tặng.
Đó còn là văn hóa Hà Nhì với những nếp nhà trình tường, nghề đan lát, may thêu; những bộ trang phục truyền thống mang theo dấu ấn riêng của mỗi cộng đồng; món ăn được chế biến từ sản vật vùng cao; chén trà Sim San được hái và chế biến ngay tại nơi cây trà sinh trưởng. Những điều tưởng như bình dị trong đời sống hằng ngày ấy đang dần trở thành những trải nghiệm mà du khách kiếm tìm.
Đến với Y Tý, du khách có thể bắt gặp một không gian khác với nhịp sống đô thị: Những triền núi nối tiếp nhau, những bản làng giữa mây trời, những nếp nhà mang dấu ấn riêng của đồng bào Hà Nhì và sự chân tình, mộc mạc của người dân địa phương. Có lẽ chính sự hòa quyện giữa thiên nhiên và đời sống ấy làm nên sức hấp dẫn khó trộn lẫn của Y Tý. “Y Tý là điểm tham quan du lịch thú vị, nguyên sơ, độc đáo từ tự nhiên đến văn hóa và con người”, chị Nguyễn Thị Thu Hương, du khách ngoại tỉnh bày tỏ. Đó là cảm nhận ngắn gọn nhưng chạm đúng vào điều mà vùng đất này đang có.
Nếu cảnh quan là lời mời gọi đầu tiên, thì văn hóa và con người là phần tiếp nối câu chuyện. Đó cũng là hướng đi Y Tý đang lựa chọn để phát triển du lịch. Lễ hội mùa Thu năm 2026 không đơn thuần là sự kiện văn hóa, mà được xây dựng thành chuỗi hoạt động gắn với mùa lúa vàng, “biển mây”, văn hóa các dân tộc, sản phẩm đặc trưng và trải nghiệm du lịch.
Tại lễ hội, du khách được tìm hiểu văn hóa người Hà Nhì ở Choản Thèn, tham quan nhà trình tường, nghề đan lát, may thêu; khám phá không gian trưng bày nông sản, sản phẩm OCOP, thủ công, ẩm thực và các sản phẩm du lịch của địa phương. Ở Sim San, trải nghiệm hái và chế biến trà kết hợp với văn hóa ẩm thực cũng được đưa vào chuỗi hoạt động. Những sản vật từng chỉ hiện diện trong đời sống của người dân nay có thêm cơ hội trở thành sản phẩm du lịch.
Đáng chú ý, sức hút của Y Tý cũng đang được mở rộng từ trải nghiệm văn hóa sang trải nghiệm khám phá. Giải chạy “Mùa vàng Y Tý” với các cự ly 5 km, 20 km và 42 km; giải leo núi chinh phục Lảo Thẩn với hành trình khoảng 9 km lên độ cao 2.860 m mở thêm những cách khác để du khách cảm nhận vùng đất này.
Điều đáng nói trong câu chuyện du lịch Y Tý là những giá trị văn hóa truyền thống đang được đặt vào mối quan hệ hai chiều: Du khách được trải nghiệm, còn người dân có thêm cơ hội tạo thu nhập từ chính những gì quê hương đang có.
Một gian hàng nông sản không chỉ để trưng bày. Một món ăn truyền thống không chỉ để giới thiệu. Một bộ trang phục không chỉ để trình diễn. Khi được kể đúng câu chuyện và đặt trong sản phẩm du lịch phù hợp, mỗi giá trị đều có thể trở thành một phần của sinh kế.
Kế hoạch tổ chức Lễ hội mùa Thu xã Y Tý vừa qua, xã đã đặt ra yêu cầu mỗi thôn chuẩn bị không gian văn hóa, gian hàng nông sản, sản phẩm đặc trưng và huy động người dân tham gia các hoạt động. Đây là cách để cộng đồng không đứng ngoài sự phát triển du lịch mà trở thành chủ thể của sản phẩm du lịch.
Từ một gia đình làm nông chuyển sang làm homestay, từ những sản vật trong thôn trở thành sản phẩm giới thiệu với du khách, từ những câu chuyện văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ nay có thêm người tìm hiểu và trải nghiệm - Y Tý đang cho thấy hướng đi đáng kỳ vọng.
“Sức hút đại ngàn” vì thế không chỉ ở trên những đỉnh núi cao hay trong những “biển mây” bồng bềnh. Sức hút ấy ở trong chính đời sống của cộng đồng, trong cách người dân gìn giữ bản sắc và biết đưa những giá trị ấy đến gần hơn với du khách.
Khi cảnh quan mở đường, văn hóa giữ chân và người dân trực tiếp tạo ra trải nghiệm, du lịch Y Tý sẽ không chỉ có những mùa vàng đẹp để ngắm. Vùng đất này còn có thể tạo nên những mùa sinh kế mới bền vững hơn từ chính những giá trị bản địa.
