Từ xa xưa, người Dao đỏ đã làm chủ tri thức nam dược được chế biến dưới dạng thuốc tắm, thuốc ngâm, có tác dụng phục hồi sức khỏe, lưu thông khí huyết, phòng, chống các bệnh xương khớp. Mỗi bài thuốc tắm thường được kết hợp từ hàng chục loại thảo dược như kim ngân, lá khế, long não, sa nhân, màng tang, mận khâu tử... Có vị thuốc ngay trong vườn nhà nhưng cũng có vị thuốc phải vào rừng mới tìm được.
Phụ nữ Dao đỏ thường vào rừng hái thuốc sau đó đem về nhà, cho lên chảo lớn đun nhiều tiếng đồng hồ để ra thành phẩm. Tác dụng của các bài thuốc tắm của người Dao đỏ đã được minh chứng qua thời gian, đặc biệt là đối với phụ nữ sau sinh, người hay bị cảm mạo, người có bệnh về xương khớp.
Ngày nay, thuốc tắm của người Dao đỏ không chỉ bó hẹp trong cộng đồng mà trở thành sản phẩm thương mại được thị trường ưa chuộng. Nhiều cơ sở kinh doanh dịch vụ tắm lá thuốc hoạt động cần lượng lớn thảo dược để chiết xuất.
Phụ nữ người Dao hái lá thuốc bán cho cơ sở kinh doanh dịch vụ để có thêm thu nhập.
Việc phát triển dịch vụ tắm lá thuốc của người Dao đỏ tạo ra thách thức đòi hỏi phải có giải pháp bảo tồn nguồn nam dược tự nhiên. Trước tình hình đó, cộng đồng người Dao đỏ đã cùng bàn bạc, tìm ra cách giải quyết.
Là một trong những phụ nữ Dao đỏ đầu tiên thành công với mô hình kinh doanh thuốc tắm và một số dịch vụ, sản phẩm liên quan, chị Tẩn Tả Mẩy - Giám đốc Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ kể lại hành trình thành công từ loại hình kinh doanh này.
Từ khi còn nhỏ, chị Tẩn Tả Mẩy đã được bà và mẹ cho làm quen với các loại dược liệu trong vườn nhà, trên núi. Khi lập gia đình, nghề thuốc gia truyền đã giúp chị có thu nhập ổn định để nuôi các con ăn học, trưởng thành. Sau đó, vì trăn trở tạo việc làm cho phụ nữ địa phương, không để phụ nữ người Dao vất vả bán hàng rong ảnh hưởng đến hình ảnh du lịch Sa Pa, chị Tẩn Tả Mẩy đã thành lập Hợp tác xã Cộng đồng Dao đỏ kinh doanh, sản xuất các loại thuốc tắm từ tri thức cộng đồng.
Chị Tẩn Tả Mẩy cho biết: Hợp tác xã vừa thu mua lá thuốc của phụ nữ địa phương, vừa tập huấn kiến thức bảo tồn các loại thảo dược đó là kỹ thuật khai thác để cây phát triển, gieo ươm, trồng mới đối với một số loài thảo dược quý. Giờ đây khai thác đi đôi với bảo tồn trở thành ý thức của phụ nữ Dao đỏ địa phương.
Lý Mẩy Ánh, thôn Tà Chải, xã Tả Phìn - người đã có 10 năm tiếp cận và kinh doanh các sản phẩm thuốc tắm của cộng đồng Dao đỏ. Lý Mẩy Ánh chia sẻ, từ nhỏ mỗi khi bị đau chân, ông bà thường dùng lá cây đắp vào vết thương nên Mẩy Ánh hiểu phần nào công dụng của một số cây thuốc. Khi 19 tuổi, Mẩy Ánh đã nắm được kiến thức cơ bản về dược liệu của cộng đồng mình và ấp ủ giấc mơ tự sản xuất thuốc tắm.
Giấc mơ ấy giờ đây đã thành sự thật, nhưng điều Mẩy Ánh tâm đắc hơn cả là việc đã ký hợp đồng với 9 hộ dân cùng cam kết khai thác đi đôi với bảo tồn dược liệu. Gia đình Mẩy Ánh hiện cũng trồng trên 2 ha với trên 50 loài dược liệu, trong đó nhiều loài quý hiếm, có công dụng đặc biệt tốt cho sức khỏe.
Cách người Dao đỏ bảo tồn dược liệu quý là thu hái có kỹ thuật, chỉ hái lá, tỉa cành chứ không nhổ gốc. Đối với một số loài dược liệu quý, họ có kế hoạch trồng mới vào mỗi mùa xuân. Người Dao đỏ hiểu loài nào dễ gieo ươm, loài nào có nguy cơ cạn kiệt, từ đó cùng đưa ra cảnh báo để khai thác hợp lý. Kỹ thuật trồng mới nguồn dược liệu có nguy cơ cạn kiệt cũng được người có kiến thức, kinh nghiệm tập huấn chéo trong cộng đồng. Bên cạnh đó, luôn có những chuyên gia đầu ngành về dược liệu cùng nghiên cứu, phổ biến kiến thức bảo tồn cho người dân địa phương.
Bảo tồn kho thuốc quý đã in sâu trong suy nghĩ cũng như hành động của người Dao đỏ. Thương hiệu “thuốc tắm của người Dao đỏ” vì thế ngày càng phát triển, vươn xa, có mặt ở khắp mọi nơi, đem lại thu nhập ổn định cho những người sở hữu tri thức ấy. Đề cao trách nhiệm lưu giữ và phát triển nguồn dược liệu quý là hướng đi đúng, quan trọng hơn hết để bài thuốc của cộng đồng người Dao đỏ được bảo tồn và phát triển.
