Vị xuân từ gian bếp
Có lẽ hương xuân Mường Lò sẽ bắt đầu từ căn bếp dưới mái nhà sàn, nơi người Thái sửa soạn mâm cơm cúng ngày cuối năm dâng lên tổ tiên bằng tất cả lòng thành. Trong ánh lửa hồng ấm áp, khói bếp quyện mùi nếp mới, mùi thịt ướp mắc khén thơm nồng.
Trên mâm cơm Tết của người Thái Mường Lò, bánh chưng đen là món không thể thiếu. Chiếc bánh hình trụ dài, gói bằng nếp Tan Tú Lệ dẻo thơm trộn tro của cây rừng, tạo màu đen lạ mắt; nhân bánh là đỗ xanh bùi, thịt ba chỉ béo ngậy. Không chỉ là món ăn, bánh chưng đen còn là lễ vật dâng tổ tiên, biểu tượng của đất trời hòa quyện.
Cùng với bánh chưng đen, xôi ngũ sắc cũng là món ăn không thể thiếu trong ngày Tết của người Thái Mường Lò. Nếu bánh chưng đen gói trọn hương vị đất trời thì xôi ngũ sắc lại như bức tranh mùa xuân trên mâm cỗ.
Xôi ngũ sắc với 5 màu: xanh, đỏ, tím, vàng, trắng tượng trưng cho thuyết ngũ hành và cho những ước vọng bình dị, sâu xa của con người nơi đây.
Màu đỏ tượng trưng cho khát vọng. Màu tím tượng trưng cho đất đai trù phú. Màu vàng tượng cho sự no ấm đầy đủ. Màu xanh tượng trưng cho màu xanh của núi rừng Tây Bắc. Màu trắng tượng trưng cho tình yêu trong trắng thuỷ chung và lòng hiếu thuận với tổ tiên, cha mẹ. Với món xôi ngũ sắc, người Thái mong muốn sự trọn vẹn, no đủ và đầm ấm, hạnh phúc. Tất cả hòa quyện như năm cánh hoa nở giữa mâm cơm Tết, vừa đẹp mắt vừa thấm đẫm ý nghĩa tinh thần. Những sắc màu ấy đều được tạo nên từ lá và củ rừng. Trong mâm cỗ ngày xuân, xôi ngũ sắc không chỉ làm đẹp thêm sắc màu Tết, mà còn là lời cầu chúc cho một năm an lành, đủ đầy và trọn vẹn, mong cầu những điều may mắn, tốt lành đến với bản mường, quê hương.
Rộn ràng trò chơi xuân
Qua ba mươi tết, khắp Mường Lò rộn rã, thập thình tiếng trống hội. Những bãi đất rộng, sân vận động, bãi bằng ven suối trở thành không gian của các trò chơi dân gian.
Ném còn là trò chơi tiêu biểu nhất của người Thái nơi đây. Giữa nền trời xanh, cây còn cao vút được dựng lên, báo hiệu mùa vui đã thực sự bắt đầu. Quả còn được khâu từ vải nhiều màu, tượng trưng cho vẻ đẹp vũ trụ; bên trong nhồi hạt thóc, hạt vừng, hạt đỗ - biểu tượng của sự tồn tại, sinh sôi. Trên ngọn tre cao là vòng tròn nhỏ dán giấy mỏng. Người chơi tung quả còn sao cho xuyên qua tâm vòng tròn ấy. Ai ném trúng được coi là gặp may mắn cả năm.
Có khi là “còn vòng” thi xem ai tung lọt qua tâm cây còn cao vút ấy. Có khi là “còn sai”, là nam nữ đứng hai bên ném qua ném lại, vừa tung còn vừa trao ánh mắt, câu hát. Quả còn bay theo đường vòng cung mềm mại giữa nắng xuân, mang theo tiếng cười trong trẻo. Trò chơi không chỉ là thử sức khéo léo, còn là dịp giao duyên. Bao đôi lứa nên vợ nên chồng từ những mùa còn như thế.
Cùng với ném còn là các trò chơi tó mắc lẹ đòi hỏi sự nhanh tay, chính xác; rồi kéo co, đẩy gậy, leo cột mỡ, bịt mắt bắt vịt, bịt mắt đánh trống… Mỗi trò chơi là một mảnh ghép của đời sống cộng đồng. Người già cổ vũ, trẻ nhỏ chạy quanh, trai gái thi tài. Không khí xuân vì thế mà lan tỏa khắp bản mường.
Say trong câu khắp, điệu xòe
Xuân Mường Lò ở ngoài bãi hội rộn ràng, náo nức bao nhiêu thì khi bước vào không gian của câu khắp lại trở nên lắng đọng và tình tứ bấy nhiêu, như thể mùa xuân tự khẽ chậm lại để lắng nghe nhịp lòng người.
Khắp Thái là hình thức dân ca lâu đời, được truyền từ đời này sang đời khác. Lời khắp có thể là lời tỏ tình, lời chúc, lời cầu mong… Giọng khắp hòa cùng tiếng pí, khèn bè, tạo nên âm thanh dìu dặt giữa ngày xuân. Giữa không gian nhà sàn, ánh lửa bập bùng, tiếng hát ngân lên, xuân như chậm lại. Những câu khắp kể chuyện bản mường, chuyện mùa màng, chuyện ước mơ về cuộc sống đủ đầy, chuyện những ước mong…
Khắp và xòe thường là "cặp bài trùng" trong hội vui. Sau những câu khắp tâm tình bên chén rượu, người Thái nắm tay nhau bước vào vòng xòe nồng say. Nếu khắp là tiếng lòng, thì xòe là nhịp đập của cộng đồng. Mỗi độ xuân về, khi trống nổi lên, không ai có thể đứng ngoài vòng xòe.
Xòe Thái từ lâu đã trở thành biểu tượng của vùng Tây Bắc, nay đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, để người Thái Mường Lò trong hội xuân xòe bằng cả niềm tự hào về văn hóa dân tộc.
Có đến hơn ba mươi điệu xòe trong đời sống nhưng phổ biến nhất vẫn là xòe vòng. Mọi người nắm tay nhau thành một vòng tròn lớn cùng say trong điệu xòe. Bàn tay ấm áp nối bàn tay, không phân biệt tuổi tác, dân tộc, chỉ cần nắm tay nhau là có thể xòe.
Ngày xuân, nhịp bước chân xòe rộn rã khắp bản làng người Thái Mường Lò và rộn ràng nhất là nhịp xòe giữa bập bùng ánh lửa đêm xuân. Đêm Mường Lò, lửa được nhóm lên giữa vòng xòe. Tiếng trống, tiếng chiêng dồn dập. Những bước chân xoay tròn không biết mỏi. Người già kể rằng xưa kia, trai gái xòe thâu đêm đến khi gà gáy sáng.
Ngày nay, vòng xòe ở Mường Lò không chỉ là cuộc vui của người bản địa mà còn trở thành điểm hẹn văn hóa dành cho du khách thập phương. Giữa ánh lửa và tiếng trống rộn ràng, bất cứ ai cũng có thể bước vào vòng xòe, nắm tay người bên cạnh và hòa mình theo nhịp xòe. Không còn khoảng cách giữa chủ và khách, giữa người bản địa và người phương xa, chỉ còn những bàn tay nối dài trong vòng tròn ấm áp.
Với nhiều du khách, đó là lần đầu tiên được chạm vào một di sản sống, được thực sự trở thành một phần của cuộc vui trên đất Mường Lò. Có người còn lúng túng theo nhịp đầu tiên, rồi dần dần hòa bước, nụ cười nở rạng trong ánh lửa bập bùng. Vòng xòe vì thế mở rộng dần, từ vài chục người thành hàng trăm người. Cứ mỗi bàn tay nắm thêm một bàn tay, vòng tròn lại lớn hơn, vui hơn. Và trong khoảnh khắc ấy, xuân Mường Lò không chỉ là mùa của hoa nở, mùa của hội vui, còn là nơi du khách cảm nhận, hòa mình vào không gian văn hóa đậm bản sắc.
Giữa nhịp sống hiện đại, Mường Lò vẫn giữ cho mình một sắc xuân như thế, để không chỉ người Thái háo hức đón xuân, say trong hội xuân mà nhiều du khách thập phương cũng muốn tìm đến để mê mải trong sắc xuân Mường Lò!
