Theo Tờ trình của Chính phủ, dự thảo Bộ luật được xây dựng theo hướng hợp nhất các quy định về hàng hải và giao thông đường thủy nội địa, hoàn thiện khung pháp lý thống nhất cho hoạt động quản lý, đầu tư, khai thác kết cấu hạ tầng, vận tải và dịch vụ giao thông đường thủy. Việc sửa đổi nhằm khắc phục những bất cập trong quá trình thực hiện hai luật hiện hành, cập nhật các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.
Dự thảo Bộ luật gồm 21 chương, 318 điều, giảm 30% tổng số điều so với hai luật hiện hành. Các nội dung được sửa đổi tập trung vào phạm vi điều chỉnh, mô hình quản lý, kết cấu hạ tầng hàng hải và đường thủy nội địa; hệ thống cảng biển, cảng thủy nội địa, bến thủy nội địa và cảng cạn; đăng ký, đăng kiểm tàu thuyền; điều kiện hành nghề, trách nhiệm của thuyền viên; hoạt động vận tải, dịch vụ hàng hải và đường thủy nội địa.
Một nội dung đáng chú ý là dự thảo bổ sung chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển hàng hải và đường thủy nội địa; cơ chế lựa chọn nhà đầu tư chiến lược đối với các dự án bến cảng lớn, cảng thủy nội địa đầu mối khu vực. Đồng thời, bổ sung quy định về phát triển công nghiệp hàng hải, công nghiệp tàu thủy, công trình ngoài khơi, năng lượng tái tạo ngoài khơi và ứng dụng công nghệ trong quản lý, khai thác tàu thuyền.
Dự thảo cũng bổ sung cơ sở pháp lý cho hoạt động của tàu lặn, thủy phi cơ, tàu thuyền phục vụ vui chơi giải trí, du lịch; người điều khiển tàu thuyền từ xa và ứng dụng công nghệ tự động hóa, giám sát, điều hành từ xa. Các quy định về an toàn, an ninh được thiết kế theo hướng tích hợp, mở rộng phạm vi áp dụng trên toàn bộ tuyến vận tải thủy, trong đó chú trọng khu vực giao thoa giữa biển và sông.
Về cải cách thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, sau khi Bộ luật và các văn bản quy định chi tiết được ban hành, dự kiến bãi bỏ 54 thủ tục hành chính, sửa đổi, bổ sung 46 thủ tục và không phát sinh thủ tục hành chính mới. Số ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện được cắt giảm tối đa 7/9 ngành, nghề.
Đáng chú ý, dự thảo đề xuất bổ sung tầm nhìn quy hoạch 100 năm đối với kết cấu hạ tầng hàng hải, đường thủy nội địa và cảng cạn; quy định cơ chế lựa chọn nhà đầu tư chiến lược, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp phát triển cảng, đội tàu, logistics, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và ứng dụng khoa học, công nghệ.
Đối với phát triển vận tải biển, dự thảo bổ sung quy định doanh nghiệp khai thác tuyến vận tải biển container theo tuyến cố định từ Việt Nam ra nước ngoài và ngược lại phải đăng ký tuyến trước khi khai thác. Đồng thời, hoàn thiện quy định về quyền vận tải biển nội địa, quản lý hoạt động vận tải container quốc tế, nhằm phù hợp với các cam kết quốc tế và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của đội tàu, doanh nghiệp Việt Nam.
Về thời gian xem xét, Chính phủ đề nghị Quốc hội cho ý kiến đối với dự án Bộ luật tại Kỳ họp thứ hai và xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ ba, tháng 5/2027, nhằm bảo đảm chất lượng của dự án có phạm vi điều chỉnh rộng, nội dung phức tạp và liên quan đến nhiều điều ước quốc tế.
Chính phủ đồng thời đề xuất Quốc hội ban hành Nghị quyết cho phép kéo dài thời gian áp dụng một số quy định của Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015 và Luật Giao thông đường thủy nội địa năm 2004 tại Nghị định số 140/2025/NĐ-CP và Nghị định số 144/2025/NĐ-CP, nhằm tránh khoảng trống pháp luật trong thời gian chờ Bộ luật mới được thông qua và có hiệu lực.
Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Bộ luật. Cơ quan thẩm tra, đề nghị tiếp tục rà soát theo hướng chỉ bổ sung các nội dung nhằm nội luật hóa quy định của các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, các quy định đặc thù trong lĩnh vực hàng hải, đường thủy nội địa, trường hợp cần thiết quy định lại các quy định của pháp luật có liên quan thì có thể quy định theo hướng dẫn chiếu.
Về chính sách phát triển hàng hải và đường thủy, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành việc bổ sung các chính sách đặc thù ngay tại dự thảo Bộ luật để tạo đột phá, thúc đẩy sự phát triển hoạt động hàng hải và đường thủy nội địa. Tuy nhiên, đây là những cơ chế, chính sách mới, quan trọng, đề nghị báo cáo cấp có thẩm quyền theo đúng quy định, đồng thời đánh giá đầy đủ về tác động đến ngân sách nhà nước, khả năng huy động các nguồn lực để thực hiện các cơ chế, chính sách này.
