Tại xã Lâm Thượng, những nếp nhà sàn của người Tày ở thôn Nà Kèn – Nặm Trọ đang viết nên câu chuyện mới. Không còn dựa vào nguồn gỗ từ rừng, người dân đã thay đổi vật liệu để làm nhà sàn kiên cố và sạch đẹp, đổi mới tư duy giữ gìn bản sắc gắn liền với bảo vệ môi trường.
Thôn Nà Kèn – Nặm Trọ nép mình dưới chân dãy núi đá vôi kỳ vĩ, là nơi sinh sống của 173 hộ dân, trong đó đồng bào dân tộc Tày chiếm tới 98%. Từ bao đời nay, nhà sàn đã trở thành biểu tượng trong đời sống văn hóa của người Tày.
Trước đây, để dựng nhà sàn truyền thống, gia chủ phải mất hàng năm trời để tích gỗ, sau đó mất nhiều tháng ròng dựng và hoàn thiện nhà. Thế nhưng, giờ đây cuộc sống phát triển, người Tày ở Nà Kèn - Nặm Trọ bắt đầu thay đổi tư duy làm nhà, giữ nguyên kiến trúc, chỉ thay thế vật liệu.
Anh Hoàng Văn Cói – Phó Chủ tịch UBND xã Lâm Thượng dẫn chúng tôi "mục sở thị" những căn nhà đang xây dựng, cột gỗ được thay thế bằng cột bê tông cốt thép. Điểm dừng chân đầu tiên của chúng tôi là công trình đang hoàn thiện của gia đình anh Hoàng Văn Cưới.
Được bố mẹ chia đất để tách hộ, lập nghiệp, anh Cưới từng đau đầu với bài toán dựng nhà. Thế nhưng, nếu dựng nhà sàn bằng gỗ, kinh phí lớn và rất khó tìm được nguồn gỗ để làm nhà.
"Ban đầu bố mẹ mình cũng băn khoăn, nhưng mình thuyết phục xây nhà bê tông vừa nhanh, vừa chắc, lại tiết kiệm chi phí. Giờ cột trụ đổ mái cao, dầm thép vững chãi, mình yên tâm ở cả đời không lo mối mọt, hỏa hoạn” - anh Cưới tâm sự.
Cách đó không xa, ngôi nhà của anh Nông Minh Vĩnh cũng đang trong quá trình xây dựng. Vẫn là kiến trúc nhà sàn truyền thống, mái dốc, lòng nhà rộng thoáng, nhưng anh Vĩnh đã cải tiến phần gầm sàn để tối ưu hóa công năng sử dụng. Thay vì để trống, làm nơi chứa nông cụ, anh quyết định xây tường bao quanh gầm sàn, chia thành các phòng chức năng khép kín.
“Mình vẫn giữ tầng sàn phía trên để thờ cúng và sinh hoạt chung theo phong tục của người Tày, nhưng tầng dưới mình sẽ xây thành các phòng ngủ kiên cố để lắp điều hòa. Khí hậu bây giờ khắc nghiệt hơn, mùa hè oi nóng nên phải tính toán khoa học. Xây thế này vừa sạch sẽ, kín đáo, lại tận dụng tối đa diện tích” - anh Vĩnh chia sẻ.
Anh Vĩnh đã thay đổi nếp nghĩ, xây dựng nhà sàn bê tông với "tiện nghi kép", tầng trên lưu giữ văn hóa truyền thống, tầng dưới phục vụ nhu cầu cuộc sống. Toàn bộ phần nền anh dự định ốp gạch men loại tốt, đảm bảo không gian luôn khô ráo, sạch sẽ.
Đã hoàn thiện và chuyển về ở được hơn 1 năm, nhà sàn của gia đình chị Hoàng Thị Ngàn mang dáng dấp của nếp nhà truyền thống, nhưng được xây dựng bằng bê tông. Che đi sự thô cứng của bê tông, chị Ngàn đã khéo léo sử dụng tông màu sơn giả gỗ, kết hợp hệ thống cửa sổ mở quanh nhà, khiến không gian sống luôn tràn ngập ánh sáng tự nhiên và gió trời.
Dù thay đổi về vật liệu, nhưng các gia đình vẫn tuân thủ kiến trúc nhà sàn truyền thống của dân tộc Tày, vừa kiên cố, tiện nghi, vừa giữ được bản sắc: từ phần mái dốc thanh thoát, cầu thang lên xuống cho đến bài trí gian thờ và khu vực sinh hoạt chung...
Thay vì lát sàn gỗ, chị Ngàn đã chọn ốp đá toàn bộ bề mặt sàn. Chị Ngàn chia sẻ: Lát sàn bằng đá vừa tiết kiệm chi phí, vừa giảm đáng kể công xây dựng. Quan trọng nhất là vệ sinh dễ dàng, nhà lúc nào cũng bóng sạch.
Những nếp nhà của anh Vĩnh, anh Cưới, chị Ngàn đang dần định hình nên diện mạo mới cho Nà Kèn – Nặm Trọ. Việc chuyển đổi từ nhà sàn gỗ sang nhà sàn bê tông là sự thay đổi về tư duy trong việc gìn giữ không gian văn hóa đặc trưng của đồng bào Tày.
Anh Hoàng Văn Cói – Phó Chủ tịch UBND xã Lâm Thượng chia sẻ: Việc người dân xây nhà sàn bê tông đã giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Những căn nhà mới kiên cố giúp bà con yên tâm sản xuất, không còn nỗi lo sửa nhà sau mỗi mùa mưa bão.
Chia tay Nà Kèn - Nặm Trọ trong nhộn nhịp tiếng máy trộn bê tông, tiếng gõ, tiếng xây của người thợ đang gấp rút hoàn thiện nếp nhà để gia chủ kịp đón Tết cổ truyền. Những căn nhà sàn "không gỗ" đang mang đến diện mạo mới cho Nà Kèn – Nặm Trọ bằng tình yêu văn hóa truyền thống gắn với bảo vệ rừng.
