Lần đầu tiên, văn học - lĩnh vực sáng tạo tinh thần mang tính đặc thù, được đặt trong một khuôn khổ pháp lý tương đối toàn diện, đồng bộ và có tầm nhìn dài hạn. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, sự ra đời của Nghị định được nhiều nhà văn ví như “ngọn đuốc”, ngọn lửa ấm và cũng là niềm tin để những người cầm bút có thêm động lực sáng tạo.
Tạo niềm tin và động lực cho người cầm bút
Theo đánh giá của nhiều nhà văn, điểm nổi bật đầu tiên của Nghị định là việc xác lập một hệ thống chính sách khuyến khích phát triển văn học tương đối toàn diện, bao trùm từ sáng tác, phổ biến, quảng bá cho đến bảo vệ quyền tác giả và thúc đẩy chuyển đổi số. Đặc biệt, Nghị định lần đầu tiên nhấn mạnh vai trò tham gia của doanh nghiệp trong phát triển văn học. Việc khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đầu tư, đồng hành cùng các hoạt động sáng tác và phổ biến văn học đã mở ra một hướng đi mới, góp phần đa dạng hóa nguồn lực xã hội cho văn học.
Nhà văn Niê Thanh Mai, Phó Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk cho rằng, Nghị định giống như một “ngọn đuốc”, là ánh sáng soi đường, là ngọn lửa sưởi ấm, tiếp thêm niềm tin và động lực cho những người cầm bút. Trước đây, nhiều nhà văn viết chủ yếu bằng đam mê và tài năng, nhưng thiếu động lực lâu dài do chưa có cơ chế, chính sách và “sân chơi” đủ rộng. Nghị định và các chương trình phát triển văn học đi kèm sẽ tạo ra không gian để người viết thể hiện và khẳng định tài năng, đồng thời mở ra một chuỗi giá trị sáng tạo, khi tác phẩm văn học có thể được chuyển hóa thành phim ảnh, sân khấu, kịch bản… Qua đó, người cầm bút có thêm động lực gắn bó lâu dài với nghề.
Bên cạnh đó, Nghị định cũng tạo cơ sở để Trung ương và địa phương có cơ chế hỗ trợ, cấp kinh phí, tổ chức các cuộc thi, hoạt động văn học một cách bài bản, giúp văn nghệ sĩ có thêm nhiều cơ hội sáng tạo và cống hiến.
Nghị định lần đầu tiên nhấn mạnh vai trò tham gia của doanh nghiệp trong phát triển văn học. Việc khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đầu tư, đồng hành cùng các hoạt động sáng tác và phổ biến văn học đã mở ra một hướng đi mới, góp phần đa dạng hóa nguồn lực xã hội cho văn học. Nhà văn Niê Thanh Mai cho rằng đây là một điểm rất đáng ghi nhận. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp vốn có sự yêu mến và mong muốn đồng hành cùng văn học nghệ thuật, nhưng trước đây việc hỗ trợ chủ yếu dừng ở hình thức tài trợ hoặc quảng cáo. Khi có nghị định, đây sẽ trở thành một “kim chỉ nam” pháp lý, giúp doanh nghiệp có thể đồng hành với văn học nghệ thuật một cách chính danh, minh bạch và bền vững hơn.
Khẳng định chức năng và sứ mệnh đích thực của văn học không chỉ là tiếng nói của cái tôi cá nhân, cần hướng tới các giá trị xã hội, có ích cho một thế hệ, một cộng đồng, một vùng đất... nhà văn Niê Thanh Mai cho rằng, không chỉ doanh nghiệp, cả các tổ chức, đoàn thể khi cùng đồng hành với các hội văn học nghệ thuật để hỗ trợ văn nghệ sĩ, tổ chức hoạt động chuyên môn, cũng đồng nghĩa với việc tạo dựng một bước đệm quan trọng để văn học nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng có điều kiện phát triển mạnh mẽ và lan tỏa rộng rãi trong chặng đường mới.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại khiến con người có ít thời gian chiêm nghiệm, nghị định đòi hỏi phải có một chiến lược dài hơi, vừa tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà văn, nhà thơ, vừa đặt ra mục tiêu rõ ràng và mở ra những cơ hội để họ phát huy tốt nhất năng lực sáng tạo. Điều đó cần được cụ thể hóa thông qua các cuộc thi, liên hoan, trại sáng tác và đặc biệt là các hoạt động trao đổi chuyên môn sâu, bởi đối với văn học, hoạt động chuyên môn phải được đặt ở vị trí trung tâm.
Hành lang pháp lý vững chắc
Nhà văn Võ Thị Xuân Hà (Hội Nhà văn Việt Nam) cho rằng, văn học là một dòng chảy không ngừng vận động và những chính sách đúng đắn của Nhà nước chính là “ngọn gió” cần thiết để con thuyền văn chương có thể đi xa, đi bền vững. Việc Chính phủ ban hành Nghị định về khuyến khích phát triển văn học là một bước đi quan trọng, nhằm tạo lập hành lang pháp lý vững chắc, tiếp thêm động lực cho đội ngũ sáng tạo và góp phần nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân. Tuy nhiên, để nghị định thực sự đi vào cuộc sống, cần có những giải pháp đồng bộ, cụ thể và lâu dài.
Theo nhà văn Võ Thị Xuân Hà, trước hết cần xây dựng cơ chế đãi ngộ thỏa đáng và bảo vệ hiệu quả quyền tác giả. Sáng tạo văn học là một loại hình lao động đặc thù, đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, trí tuệ và tâm huyết. Vì vậy, việc cải thiện mức nhuận bút, đồng thời xây dựng các giải thưởng văn học uy tín, có giá trị kinh tế xứng đáng là yêu cầu cấp thiết, để người viết có thể yên tâm sống bằng nghề. Bên cạnh đó, cần tăng cường các biện pháp bảo hộ bản quyền, đặc biệt là trên không gian mạng, với những chế tài đủ mạnh để bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả. Khi quyền lợi kinh tế được đảm bảo, người cầm bút mới có điều kiện dấn thân vào những tác phẩm quy mô, dài hơi.
Một vấn đề quan trọng khác là đầu tư cho đội ngũ sáng tác trẻ và lĩnh vực lý luận, phê bình. Văn học chỉ có thể phát triển bền vững khi có sự kế thừa và đánh giá đúng mức, khách quan. Theo đó, cần tổ chức các trại sáng tác chuyên sâu, tạo điều kiện cho nhà văn đi thực tế tại các vùng miền, nhất là khu vực biên giới, hải đảo, để làm giàu trải nghiệm sống và chất liệu sáng tác. Đồng thời, việc khôi phục và nâng cao vai trò của lý luận, phê bình là hết sức cần thiết, bởi một nền văn học mạnh không thể thiếu một “hệ sinh thái” phê bình lành mạnh, khách quan, có tác dụng định hướng thẩm mỹ, giúp tác giả nhận diện rõ ưu điểm và hạn chế trong sáng tác của mình.
Nhà văn Võ Thị Xuân Hà cũng nhấn mạnh yêu cầu hiện đại hóa phương thức phổ biến và quảng bá văn học trong kỷ nguyên số, theo đó, văn học không thể chỉ giới hạn trong hình thức sách giấy truyền thống, mà cần được mở rộng sang các hình thức mới như sách điện tử, sách nói, các nền tảng và ứng dụng đọc sách thông minh. Đặc biệt, cần thúc đẩy sự kết nối giữa văn học với các lĩnh vực nghệ thuật khác như điện ảnh, sân khấu, âm nhạc. Những tác phẩm văn học có giá trị cần được chuyển thể thành phim, kịch để tiếp cận gần hơn với công chúng, nhất là giới trẻ. Cùng với đó, việc đầu tư ngân sách cho dịch thuật các tác phẩm tiêu biểu sang tiếng nước ngoài là con đường quan trọng để đưa văn hóa, văn học Việt Nam ra thế giới.
Bên cạnh người viết, độc giả giữ vai trò trung tâm trong sự phát triển của văn học. Theo nhà văn Võ Thị Xuân Hà, khuyến khích phát triển văn học sẽ khó đạt hiệu quả nếu thiếu vắng văn hóa đọc trong cộng đồng. Vì vậy, cần xây dựng hệ thống thư viện hiện đại, thân thiện tại các trường học và khu dân cư; đồng thời đổi mới phương pháp giảng dạy văn học trong nhà trường theo hướng giáo dục thẩm mỹ, giúp học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp của tác phẩm, thay vì chỉ học văn để phục vụ thi cử. Từ đó, hình thành thói quen đọc sách một cách tự nhiên và bền vững.
Nhà văn Võ Thị Xuân Hà cũng cho rằng, Chính phủ cần tạo ra một không gian cởi mở, khuyến khích sự đa dạng về phong cách, đề tài và phương pháp sáng tác. Sự tôn trọng cá tính sáng tạo của nhà văn, kết hợp với trách nhiệm công dân của người cầm bút, sẽ tạo ra những tác phẩm vừa mang hơi thở thời đại, vừa đậm đà bản sắc dân tộc.
"Khuyến khích phát triển văn học không chỉ là câu chuyện hỗ trợ tài chính, mà là quá trình xây dựng một hệ sinh thái văn hóa toàn diện, trong đó người viết được trân trọng, tác phẩm được lan tỏa và độc giả được nuôi dưỡng, bồi đắp đời sống tinh thần ngày càng phong phú, lành mạnh", nhà văn Võ Thị Xuân Hà khẳng định.
Nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng, việc Nghị định về khuyến khích phát triển văn học được ban hành cho thấy, Nhà nước nhìn nhận văn học như một lĩnh vực có vai trò thiết yếu trong đời sống tinh thần xã hội, cần được đầu tư, bảo vệ và phát triển một cách bài bản, thể hiện sự quan tâm ngày càng sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với lĩnh vực sáng tạo tinh thần, cũng như khẳng định vị thế văn học Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
