Theo tín ngưỡng dân gian, Táo quân gồm ba vị thần (hai ông, một bà), có nhiệm vụ cai quản bếp núc, giữ gìn nề nếp gia đình và ghi nhận công - tội của gia chủ. Bếp lửa vì thế không chỉ là nơi nấu nướng mà còn là biểu tượng của sự ấm no, gắn kết và hạnh phúc trong mỗi gia đình Việt.
Thông điệp nhân văn
Lễ cúng ông Công - ông Táo không đơn thuần là một nghi thức tâm linh, mà còn hàm chứa nhiều giá trị nhân văn sâu sắc. Qua nghi lễ này, người Việt gửi gắm mong ước về một năm mới bình an, thuận hòa, làm ăn hanh thông; đồng thời tự nhìn lại một năm đã qua để điều chỉnh hành vi, giữ gìn đạo đức và nếp sống gia đình.
Trong quan niệm dân gian, cá chép là phương tiện để Táo quân vượt vũ môn về trời. Bởi vậy, tục thả cá chép trong ngày 23 tháng Chạp mang ý nghĩa tiễn đưa, cầu chúc sự hanh thông, thăng tiến và may mắn. Ở nhiều địa phương, hoạt động này còn góp phần tạo nên không khí rộn ràng, báo hiệu mùa Tết đang đến rất gần.
Theo thông lệ, lễ cúng ông Công - ông Táo được tiến hành vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch. Trong trường hợp gia đình bận rộn, có thể cúng sớm hơn từ ngày 21 hoặc 22 tháng Chạp.
Về khung giờ, theo tín ngưỡng dân gian và phong tục Việt Nam, người dân thường lựa chọn các giờ như giờ Mão (5-7 giờ), giờ Thìn (7-9 giờ), giờ Tỵ (9-11 giờ) hoặc giờ Ngọ (11-13 giờ). Trong đó, giờ Tỵ và giờ Ngọ được xem là thời điểm thuận lợi, linh thiêng, phù hợp với quan niệm Táo quân lên đường chầu trời.
Gìn giữ phong tục gắn với ý thức bảo vệ môi trường
Lễ vật cúng ông Công - ông Táo tùy theo phong tục từng vùng miền, song thường bao gồm hương, hoa, nước, trầu cau, mâm cơm mặn hoặc chay, cá chép sống cùng vàng mã, mũ áo Táo quân. Tuy nhiên, các chuyên gia văn hóa đều nhấn mạnh, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm, không đặt nặng hình thức hay mâm cao cỗ đầy.
Trước khi làm lễ, gia đình thường dọn dẹp bếp núc sạch sẽ, gọn gàng, thể hiện sự trân trọng đối với vị thần cai quản bếp lửa. Đây cũng là dịp để các gia đình bắt đầu tổng vệ sinh nhà cửa, chuẩn bị cho Tết Nguyên đán.
Những năm gần đây, cùng với việc duy trì phong tục truyền thống, nhiều địa phương và người dân đã chú trọng hơn đến yếu tố văn minh, bảo vệ môi trường trong lễ tiễn Táo quân. Cá chép được thả đúng nơi quy định, nhẹ nhàng, tránh xả rác, túi nilon xuống sông hồ, góp phần giữ gìn cảnh quan và môi trường sinh thái.
Trong dòng chảy hiện đại, lễ cúng ông Công - ông Táo vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi, vừa là nét đẹp tín ngưỡng, vừa là dịp để mỗi gia đình lắng lại, hướng về những giá trị bền vững của văn hóa truyền thống, mở đầu cho một mùa Tết đoàn viên, ấm áp.
