Khèn tiếng Mông gọi là "kềnh" hoặc "khềnh", vừa là một loại nhạc cụ thuộc bộ hơi, vừa là một đạo cụ múa. Bởi khèn được thổi đi đôi với các vũ đạo múa, đã thổi khèn là chân không đứng yên. Khèn có thể chỉ múa đơn, cũng có khi nhiều người cùng múa với các động tác xoay, lộn, đá chân hoặc đi lại nhẹ nhàng, thong thả, khoan thai, tùy thuộc vào hoàn cảnh, không gian khi biểu diễn hay tâm trạng, sự hưng phấn của từng “nghệ sĩ”.
Ở Mù Cang Chải hiện có nhiều nghệ nhân khèn hay, khèn đẹp.
Đối với người Mông, nhạc cụ khèn cũng như những âm thanh của nó là hành trang gắn liền với cả cuộc đời của một con người. Những lễ hội có tính chất gia đình cũng như cộng đồng, người Mông đều sử dụng tiếng khèn để bày tỏ tình yên quê hương, đất nước, tình yêu thiên nhiên và lòng biết ơn đối với các đấng siêu nhiên cũng như các thế hệ đi trước...
Nghệ nhân ưu tú Thào Cáng Súa, dân tộc Mông, 65 tuổi là một trong số 18 người ở Mù Cang Chải còn biết chế tác khèn Mông. Ông Súa nói tiếng phổ thông không sõi, nhưng đã đi biểu diễn khèn ở khắp Tây Bắc và lần nào cũng rinh giải vàng, giải nhất về cho địa phương. Gần đây, khi tỉnh Yên Bái cũ xây dựng lý lịch Di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật khèn của người Mông đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt thì ông Súa là một trong những người quan trọng nhất bởi trong số 15 nghệ nhân khèn Mông ở địa phương, chỉ duy nhất ông Súa này là nghệ nhân ưu tú.
Bên cạnh chế tác khèn, đều đặn hàng tuần, ông Súa đi đến các trường học, các bản làng vùng cao để truyền dạy cho thế hệ trẻ người Mông những điệu múa khèn truyền thống và nghệ thuật chế tác khèn.
"Tôi thấy hiện nay các đội khèn truyền thống không còn giống chúng tôi như trước, nhưng tôi thấy vui vì có nhiều bạn trẻ quan tâm bảo tồn nét văn hóa này", ông Súa chia sẻ.
Nghệ nhân Thào Cáng Súa chế tác khèn Mông.
Câu lạc bộ khèn Mông ở xã Lao Chải, huyện Mù Cang Chải cũ có hơn mười thành viên. Họ là những thanh niên yêu nghệ thuật Khèn, thường xuyên tụ hợp, say sưa luyện thổi khèn, múa khèn. Lờ A Thông và Sùng A Vàng ở bản Xéo Dì Hồ A, xã Lao Chải chia sẻ: "Về đây cũng thấy một số bạn thanh niên rất hăng hái tập luyện để phổ biến khèn Mông rộng rãi hơn"; "Nếu mình không thành lập câu lạc bộ để giữ gìn thì nó sẽ mai một đi. Thanh niên người ta không có thầy dạy thì sau này sẽ mất cái này nên đi chúng tôi đã thành lập câu lạc bộ để giữ gìn bản sắc".
Hiện ở xã Mù Cang Chải và các xã thuộc địa bàn huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái cũ hầu hết đều có đội văn nghệ mang bản sắc văn hóa dân tộc Mông. Các đội văn nghệ này đều có nghệ nhân có thể trình diễn nghệ thuật khèn với nhiều bài khèn khác nhau. Từ năm 2019 đến nay, các trường học ở các địa phương nơi có di sản khèn Mông cũng đã bổ sung chương trình dạy múa khèn cho các em học sinh trong chương trình thể dục giờ giữa giờ và giờ ngoại khóa. Từ đây khơi dậy ý thức giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc tại những địa bàn có số đông người Mông sinh sống... Đặc biệt, bắt đầu từ năm 2022, ở vùng cao Mù Cang Chải cũng tổ chức các Festival khèn Mông độc đáo và đặc sắc.
Nhiều người trẻ ở Mù Cang Chải đam mê các điệu khèn Mông.
Bà Vũ Thị Mai Oanh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai chia sẻ: "Điều cốt lõi để có thể bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa phi vật thể chính là đồng bào dân tộc Mông họ tự hào về di sản của họ. Tỉnh tập trung khuyến khích người dân khôi phục và phát huy những giá trị đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cái thuận lợi ở Mù Cang Chải đó là những di sản văn hóa phi vật thể gắn với danh thắng quốc gia đặc biệt ruộng bậc thang Mù Cang Chải nên tạo một thành một hệ sinh thái gắn bó giữa thiên nhiên và văn hóa, khiến cho nghệ thuật khèn Mông chắc chắc có thể được bảo tồn một cách tự nhiên".
Năm nay, Festival Khèn Mông sẽ được xã Mù Cang Chải tổ chức vào dịp Tết Dương lịch 2026, là dịp để các nghệ nhân nơi đây trình diễn những bài khèn hay nhất, đẹp nhất chào đón du khách.
