Lễ cúng Bàn Vương thường được tổ chức vào những thời điểm quan trọng trong năm khi cộng đồng, dòng họ, gia đình có sự kiện lớn (thường từ ngày 15/10-30/12 âm lịch). Theo quan niệm của người Dao đỏ, Bàn Vương là thủy tổ tối cao, người đã có công sinh thành 12 dòng họ Dao, dẫn dắt con cháu vượt qua bao gian khó, lập bản làng, dạy cách làm ăn, ứng xử và gìn giữ phong tục. Vì vậy, lễ cúng Bàn Vương được tổ chức long trọng, chu đáo, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, lòng tri ân đối với tổ tiên, cầu mong Bàn Vương che chở, phù hộ cho con cháu được bình an, may mắn.
Chị em phụ nữ Dao đỏ chuẩn bị trang phục tham dự lễ cúng Bàn Vương.
Ông Triệu Đức Thanh, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Hà Giang (cũ), nhà nghiên cứu văn hoá Dao xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang cho biết: “Lễ cúng Bàn Vương mang tính biểu tượng cho sự thống nhất về nguồn gốc của người Dao, thể hiện sự biết ơn với bậc thuỷ tổ đã có công sinh thành 12 dòng họ Dao. Lễ cúng Bàn Vương nhằm cầu cho mưa thuận gió hòa, hoa màu tươi tốt, cho con cháu người Dao đời đời ấm no, hạnh phúc. Là dịp để mọi người gặp gỡ giao lưu, trao đổi tình cảm, được cùng nhau sinh hoạt cộng đồng tạo nên sự đoàn kết gắn bó, đồng thời là môi trường giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, trao truyền các bài cúng, hình thức thực hiện nghi lễ”.
Các thầy cúng cùng bà con người Dao tạ ơn tổ tiên, Bàn Vương.
Để tổ chức lễ cúng Bàn Vương, cần chuẩn bị 1 con lợn làm sạch để cả lòng, tiết; 1 con gà trống; 12 cặp bánh dày (gói lá chuối buộc từng cặp); 1 túm gạo được buộc bằng vải trắng (sài chiên); Giấy bản theo cúng bình thường và 7 xiên (chìn shún được thầy cúng cắt hình và đục, dập theo hình hoặc khuôn chữ); 2 chum rượu (1 chum để cúng Bàn Vương, 1 chum cúng Tổ tiên và các vị Thần).
Các thầy cúng múa chuông trong lễ cúng Bàn Vương.
Địa điểm cúng Bàn Vương thường được bà con chọn khu đất rộng, bằng phẳng quanh làng thuận tiện cho việc đi lại của bà con tham gia. Trước khi hành lễ, thầy cả (thầy tào) giao nhiệm vụ cho một số đàn ông Dao vào rừng chặt những cây tre to, thẳng đẹp về lập đàn tế, bày các lễ vật. Trên đàn tế có trang trí giấy nhiều màu, tranh thờ, vải, nhiều đồ vật trang trí kết từ tre nứa…
Trong đó đặc biệt coi trọng việc treo tranh thờ Bàn Vương và các vị thần linh. Tranh thờ Bàn Vương được treo đúng vị trí giữa của đàn cúng, thể hiện sự tôn nghiêm của một vị thủy tổ tối cao của người Dao. Nghi lễ gồm nhiều bước từ lễ trình báo tổ tiên, dâng lễ vật, cầu phúc, đến nghi thức cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bản làng yên ấm, con cháu mạnh khỏe, học hành tiến bộ.
Chị em phụ nữ Dao đỏ thắp hương cho thủy tổ Bàn Vương.
Ông Triệu Chòi Hín, thầy cúng thôn Tân Phong, xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang cho biết nội dung lời cúng trong lễ cúng Bàn Vương: “Hôm nay là ngày lành tháng tốt, đông đủ con cháu 12 dòng họ Dao tụ họp về đây báo công với thuỷ tổ Bàn Vương, xin người về đây đón nhận tấm lòng của con cháu, xin Bàn Vương phù hộ, độ trì cho bà con bản Dao bình an, làm ăn phát đạt, lợn gà,trâu bò đầy chuồng, mùa màng tốt tươi”.
Sau khi cúng tế Bàn Vương, tổ tiên, các vị thần, thánh và 12 dòng họ của người Dao, các thầy cúng hóa tiền, vàng và cùng hát bài tiễn Bàn Vương, các bậc tổ tiên, các vị thần linh về trời. Tiếp theo là các điệu múa được mường tượng hóa như: múa bắt rùa, múa chuông. Với 6 chiếc áo khoác trên người, 6 thầy cúng lần lượt tái hiện lại những điệu múa cổ, một nghi thức không thể thiếu trong lễ cúng Bàn Vương. Lễ không chỉ thu hút các bậc cao niên, trưởng họ mà cả thanh niên, phụ nữ, trẻ em đều tham gia. Qua đó, thế hệ trẻ được trực tiếp chứng kiến, học hỏi và thấm nhuần những giá trị truyền thống, ý thức về cội nguồn dân tộc. Đây cũng chính là cách giáo dục con cháu về lòng biết ơn đối với ông bà, tổ tiên.
Đông đảo bà con đồng bào Dao đỏ cảm tạ thủy tổ Bàn Vương.
Anh Lý Chòi Chán, thôn Phìn Hồ, xã Thông Nguyên, tỉnh Tuyên Quang nói: “Qua lễ cúng Bàn Vương giúp con cháu người Dao hiểu biết thêm về nguồn cội tổ tiên, biết ơn bậc thuỷ tổ người Dao đã có công sinh thành 12 họ Dao. Là thế hệ trẻ mỗi chúng ta cần phải có trách nhiệm bảo tồn, phát huy các giá trị độc đáo của dân tộc, góp phần làm phong thêm bản sắc trong vườn hoa văn hoá các dân tộc Việt Nam”.
Lễ cúng Bàn Vương của đồng bào Dao Đỏ mang nhiều ý nghĩa là vậy nên được đồng bào gìn giữ, trân trọng. Và năm 2022, nghi lễ này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
