Hiện nay, hoạt động khai thác cát, sỏi trên địa bàn tỉnh tập trung chủ yếu ở các mỏ thuộc khu vực sông Hồng, sông Chảy và một số suối: Chăn, Ngòi Bo, Ngòi Thia. Tại địa bàn ven sông Hồng qua các xã: Bảo Thắng, Bảo Yên, Mậu A, Quy Mông, Trấn Yên…, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và cá nhân tham gia khai thác cát, sỏi để phục vụ thị trường xây dựng. Tuy nhiên, phía sau sự sôi động đó cũng bộc lộ không ít bất cập, “lỗ hổng” trong công tác quản lý dẫn đến tình trạng nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã vi phạm quy định pháp luật về khoáng sản, gian lận sản lượng làm thất thoát tài nguyên, nguồn thu cho ngân sách, thậm chí đã có đơn vị bị xử lý hình sự.
Theo ghi nhận của phóng viên, dọc tuyến sông Hồng từ xã Đông Cuông xuống xã Trấn Yên, tình trạng khai thác cát, sỏi chưa được quản lý chặt chẽ cũng phát sinh những hệ lụy. Nhiều khu vực ven sông, suối xuất hiện tình trạng sạt lở, biến dạng dòng chảy, ảnh hưởng trực tiếp đến đất sản xuất, nhà ở và hạ tầng. Tiếng ồn, bụi bẩn từ hoạt động khai thác, vận chuyển còn gây xáo trộn đời sống người dân.
Tại khu vực giáp ranh giữa xã Quy Mông và Trấn Yên, nhiều diện tích đất màu ven sông bị cuốn trôi.
Ông Nguyễn Văn Hoàn ở thôn Tân An, xã Quy Mông cho biết: "Việc khai thác sát bờ sông đang đe dọa trực tiếp đến đất ở của người dân. Tôi đề nghị các đơn vị không hút cát ven bờ và sớm có giải pháp kè chống sạt lở".
Bà Phan Thị Đào ở tổ dân phố Xuân Lan, phường Nam Cường cũng phản ánh: "Tình trạng hút cát diễn ra gần như cả ngày lẫn đêm trong những tháng cuối năm 2025 và đầu năm 2026, khiến bờ sông biến dạng, ruộng vườn bị sạt lở, ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống".
Không chỉ trên các tuyến sông lớn, trên các suối như Phìn Ngan (Bát Xát), Ngòi Bo (Bảo Thắng), Ngòi Thia (phường Trung Tâm), tình trạng khai thác khi chưa đủ điều kiện pháp lý vẫn diễn ra, gây thất thoát tài nguyên và tác động tiêu cực đến môi trường.
Ghi nhận tại suối Ngòi Thia, đoạn giáp ranh giữa xã Liên Sơn và phường Trung Tâm, hoạt động khai thác trái phép diễn ra khá phổ biến. Dọc hai bờ suối vẫn tình trạng khai thác cát, bãi tập kết trái quy định, thậm chí có nơi, xe ô tô xuống tận lòng suối để chở cát, tiềm ẩn nguy cơ gây sạt lở và ảnh hưởng đến cảnh quan.
Trước tình trạng hoạt động khai thác cát, sỏi trái phép, vừa qua, chính quyền các địa phương và cơ quan chức năng đã tổ chức rà soát, kiểm tra điểm mỏ khai thác cát, sỏi ven sông Hồng. Qua kiểm tra, các cơ quan chức năng xác định bên cạnh những mỏ được cấp phép, hoạt động đúng quy định, vẫn còn nhiều trường hợp khai thác trái phép, vượt công suất, không tuân thủ quy định về môi trường; lập bến bãi sai vị trí…
Đơn cử như vụ việc tại Hợp tác xã dịch vụ tổng hợp Hương Giang (có trụ sở tại tổ dân phố 7, xã Mậu A). Từ năm 2024 đến tháng 01/2025, đơn vị này đã sử dụng tàu chuyên dụng khai thác vượt công suất nhiều lần, đồng thời khai thác ngoài ranh giới cấp phép tại địa phận xã Mậu A và xã Xuân Ái để tiêu thụ, thu lợi bất chính hàng chục tỷ đồng. Hiện nay, Công an tỉnh đã phối hợp với Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an) khởi tố vụ án để điều tra xử lý theo quy định của pháp luật.
Ông Trần Xuân Phùng - Trưởng Phòng Kinh tế xã Mậu A cho biết: "Thời gian qua, công tác quản lý hoạt động khai thác cát, sỏi trên địa bàn còn hạn chế. Một số vấn đề chính quyền địa phương chưa thể kiểm soát, như: ranh giới, phạm vi khai thác, sản lượng và phương tiện chưa đăng ký, đăng kiểm hoặc bến bãi chưa có giấy phép hoạt động...".
Cũng theo ông Phùng, nguyên nhân khiến hoạt động quản lý khai thác cát, sỏi còn nhiều bất cập là do sự phân quyền chưa rõ ràng, trong khi các đối tượng khai thác trái phép thường xuyên thay đổi vị trí, gây khó khăn cho việc kiểm tra, giám sát. Mặt khác, lực lượng cán bộ phụ trách lĩnh vực khoáng sản tại địa phương còn hạn chế, thiếu chuyên môn sâu, phải phụ thuộc nhiều vào sự phối hợp của các ngành chức năng.
Theo thống kê của ngành chức năng, toàn tỉnh hiện có 183 điểm mỏ cát, sỏi; 36 điểm có giấy phép còn hiệu lực. Các mỏ chủ yếu trên sông Hồng, sông Chảy và suối Chăn. Tuy nhiên, nhiều giấy phép trước đây còn thiếu về vị trí, bãi tập kết và điều kiện khai thác, gây khó khăn trong quản lý.
Bên cạnh đó, công tác hậu kiểm chưa được thực hiện thường xuyên; quy trình kiểm tra còn chậm, thiếu đồng bộ; xử lý vi phạm chưa đủ sức răn đe. Điều đó khiến một số doanh nghiệp chưa chấp hành nghiêm các quy định về bảo vệ môi trường và khai thác đúng công suất.
Ông Phạm Năng Chung - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: Ngành đã phối hợp với các địa phương tổ chức kiểm tra toàn diện hoạt động khai thác cát, sỏi, tập trung vào giấy phép, điều kiện an toàn, bảo vệ môi trường và sản lượng thực tế. Kết quả bước đầu cho thấy một số mỏ có dấu hiệu khai thác vượt mức, có bãi tập kết hoạt động không phép. Các cơ sở vi phạm đã được yêu cầu tạm dừng để hoàn thiện hồ sơ, xử lý theo quy định. Tuy nhiên, để quản lý hiệu quả, cần sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan chức năng, chính quyền địa phương và sự giám sát của người dân.
Trước tình hình trên, UBND tỉnh đã ban hành Văn bản số 2916/UBND-KT yêu cầu các sở, ngành, địa phương và đơn vị khai thác thực hiện nghiêm quy định pháp luật trong toàn bộ chuỗi hoạt động. Theo đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì kiểm tra, giám sát; lực lượng công an tăng cường kiểm soát vận chuyển; Thanh tra tỉnh triển khai kiểm tra chuyên đề tại các khu vực có nguy cơ cao, nhằm bịt kín các “kẽ hở” trong quản lý.
Đáng chú ý, Chủ tịch UBND tỉnh đã yêu cầu dừng hoạt động đối với 13 mỏ khai thác cát, sỏi trên sông Hồng và sông Chảy do chưa hoàn thiện thủ tục pháp lý, chưa lắp đặt thiết bị kiểm soát sản lượng hoặc chưa đáp ứng điều kiện quản lý nhưng vẫn khai thác. Đây được xem là giải pháp mạnh nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác vượt công suất - nguyên nhân chính gây thất thoát tài nguyên và giảm thu ngân sách.
Ông Nguyễn Văn Thọ - Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã khai thác, sản xuất vật liệu Hợp Nhất chia sẻ: "Tôi đề nghị, cùng với việc tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm thì cơ quan chức năng của tỉnh cũng cần sát sao hướng dẫn, hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện đúng Luật Địa chất và Khoáng sản để hoạt động khai thác cát, sỏi đi vào nền nếp, bền vững, tránh tình trạng để doanh nghiệp loay hoay giữ nhiều thủ tục hành chính chưa thống nhất như hiện nay".
Khai thác cát, sỏi có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, nhất là trong bối cảnh nhu cầu vật liệu xây dựng tiếp tục tăng cao. Tuy nhiên, nếu thiếu kiểm soát, hoạt động này sẽ kéo theo nhiều hệ lụy về môi trường, an toàn giao thông và đời sống người dân. Việc lập lại trật tự trong lĩnh vực này không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ lâu dài, góp phần xây dựng ngành khai khoáng minh bạch, hiệu quả và bền vững.
Trình bày: Thanh Ba
