Sớm mùa thu, anh Vàng Minh Toàn cùng người dân thôn Dền Sáng vẫn đều đặn băng qua rừng vầu đến quần thể chè cổ thụ, vừa chăm sóc, phát cỏ, bón phân, vừa theo dõi những lứa búp mới để thu hái đúng thời điểm.
Anh Toàn cho biết: “Quần thể chè cổ thụ được người dân bảo vệ, chăm sóc thường xuyên; hạn chế chăn thả gia súc làm ảnh hưởng đến cây. Mỗi năm, chúng tôi chỉ thu hái vài lần, sau đó chăm sóc để cây phát triển bền vững".
Công việc tưởng như rất nhỏ ấy là cách người dân Dền Sáng gìn giữ tài sản đặc biệt của bản làng. Trên khoảng 2 ha, hơn 1.000 gốc chè cổ thụ quần tụ, xanh ngát giữa đại ngàn. Nhiều gốc có đường kính tới 50 cm, thân cây sần sùi, phủ kín rêu phong; những cành cao hàng chục mét đan xen, tạo thành vòm lá xanh thẫm.
Để hái được những búp chè đẫm sương núi, người dân phải trèo lên cây, khéo léo chuyền từ cành này sang cành khác.
Theo các bậc cao niên trong thôn, giống chè này là chè Shan tuyết được người Pháp đưa đến trồng cách đây hơn một thế kỷ.
Sau ngày Lào Cai được giải phóng, người dân Dền Sáng tiếp quản, gìn giữ và khai thác. Những gốc chè cổ thụ cứ thế lớn lên cùng bản làng, chứng kiến bao thế hệ người dân nối tiếp nhau sinh sống, lao động.
Không ai biết chính xác gốc chè nào được trồng đầu tiên. Chỉ biết, từ khi những người già trong bản còn thơ bé, những thân chè cổ thụ đã mọc sừng sững giữa núi rừng.
Thời gian phủ rêu lên vỏ cây, bồi đắp vẻ cứng cáp cho từng cành, nhưng mỗi độ xuân về, những chồi non vẫn bật lên xanh mướt. Cách hái, cách chăm cây được người già truyền lại cho con cháu. Nhờ vậy, ký ức về rừng chè không chỉ ở trong lời kể mà được gìn giữ qua những việc làm thường ngày.
Chị Chảo Tả Mẩy - Bí thư Chi bộ thôn Dền Sáng đã quen với việc leo lên những tán chè từ thuở nhỏ. Theo chị, cây chè không chỉ mang lại thu nhập mà còn là tài sản quý được nhiều thế hệ người dân trong thôn gìn giữ, chăm sóc và trao truyền.
“Chè ở đây không đắng, có vị ngọt, ít chát nên được khách Trung Quốc ưa chuộng. Mỗi năm gia đình tôi thu khoảng 40 - 50 triệu đồng từ chè cổ thụ. Nhờ rừng chè, chúng tôi có thêm thu nhập để trang trải cuộc sống, lo cho con cái học hành” - chị Chảo Tả Mẩy chia sẻ.
Rừng chè ở độ cao hơn 1.300 m, bên dòng Thác Tiên. Từ đỉnh núi Lảo Thẩn, dòng nước qua năm tầng nấc rồi đổ xuống Suối Tình, tạo nên không gian mát lành quanh năm. Dưới tán cây, sương núi thường đọng trên lá. Gió đi qua, những cành chè già mang theo hơi nước và mùi đất ẩm.
Chè sinh trưởng tự nhiên, chưa từng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Có lẽ, độ cao, khí hậu, thổ nhưỡng, nguồn nước và cách chăm sóc của người dân đã tạo nên hương vị riêng cho sản vật quý. Búp chè khi sao khô hoặc hãm tươi cho nước xanh, vị ngọt thanh, hương thơm đặc trưng.
Chị Chảo Tả Mẩy dẫn chúng tôi đến những khoảng đất có mật độ chè thưa hơn, nơi người dân trồng thêm những cây non. Dưới bóng những gốc chè cổ thụ, cây non vươn lên với thân mảnh, lá mềm. Chưa biết phải mất bao nhiêu năm nữa mới có thể thu hái những búp chè đầu tiên, nhưng người dân vẫn gieo trồng, nối dài màu xanh của rừng chè.
Theo chị Chảo Tả Mẩy, quần thể chè cổ thụ hiện có khoảng 2 ha, là nguồn gen quý, thu hút các nhà khoa học đến khảo sát, nghiên cứu. Những cây chè lâu năm vẫn cho nhiều quả, tạo điều kiện để người dân thu hạt, ươm cây con ngay tại vườn, từng bước nhân rộng diện tích chè cổ thụ.
Anh Lù A Chính - Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hội Nông dân xã Dền Sáng cho biết, địa phương dự kiến tiếp tục nhân rộng mô hình, trước mắt tại thôn Dền Sáng, sau đó mở rộng ra các thôn khác. Dù diện tích chè hiện còn khiêm tốn, chưa tạo nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ dân, nhưng việc nhân giống những cây chè thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên được kỳ vọng sẽ mở ra hướng sinh kế mới, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân.
Từ trung tâm thôn Dền Sáng, muốn đến quần thể chè cổ thụ Shan tuyết, phải đi bộ xuyên qua rừng vầu xanh mát, giữa tiếng chim rừng và thảm thực vật phong phú. Gần đó là Thác Tiên, núi Lảo Thẩn - những điểm du lịch trải nghiệm được du khách yêu thích.
Người dân và chính quyền địa phương kỳ vọng, rừng chè cổ thụ sẽ trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá đại ngàn Dền Sáng, góp phần mở ra hướng phát triển du lịch gắn với bảo tồn thiên nhiên.
Đến Dền Sáng, du khách không chỉ ngắm những gốc chè trăm tuổi mà còn được tìm hiểu quy trình chăm sóc, thu hái, chế biến và thưởng thức trà Shan tuyết, qua đó cảm nhận giá trị văn hóa gắn với nghề chè truyền thống.
Hơn một thế kỷ trước, những cây chè đầu tiên bén rễ trên mảnh đất này. Hôm nay, người dân Dền Sáng tiếp tục gieo những mầm xanh mới, gửi gắm hy vọng vào tương lai. Bên những gốc chè cổ thụ, chị Chảo Tả Mẩy cần mẫn phát cỏ, chăm cây. Và mai này, con cháu chị sẽ tiếp nối hành trình gìn giữ và phát huy giá trị quý báu mà cha ông để lại.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua, những gốc chè Shan tuyết cổ thụ vẫn xanh giữa đại ngàn Dền Sáng, được người dân nâng niu, gìn giữ. Từ những cây chè non đang bén rễ dưới tán rừng, một hành trình mới được mở ra, nối tiếp ký ức cha ông, hướng tới phát triển sinh kế và du lịch bền vững. Những mầm xanh hôm nay chính là niềm hy vọng để “kho báu” chè cổ thụ tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
