Ngựa trong văn hóa phương Đông và phương Tây
Dù ở nền văn hóa phương Đông hay phương Tây, con người đều coi ngựa là biểu tượng của lòng trung thành, sự phóng khoáng, vượt ra khỏi những giới hạn để vươn tới những điều lớn lao, ý nghĩa.
Ở các nước phương Tây, ngựa ứng với cung “Nhân Mã”, theo quan niệm này, những người mang cung Nhân Mã thường dũng mãnh, thiện chiến...
Trong truyền thuyết Hy Lạp cổ đại có kể về 12 kỳ công của Hercules, trong đó có 2 kỳ công liên quan đến ngựa là thuần phục đàn ngựa cái của Diomedes - Vua trị vì xứ Thracia và dọn chuồng ngựa của vua Augeas.
Nổi tiếng nhất trong truyền thuyết phương Tây có lẽ là hình ảnh “Con ngựa thành Troy” của thần thoại Hy Lạp - con ngựa gỗ đã giúp quân Hy Lạp giành chiến thắng trước đội quân thiện chiến của thành Troy (ngày nay là đất nước Thổ Nhĩ Kỳ).
Với người phương Đông, ngựa gắn với nhiều truyền thuyết về trận mạc, giữ gìn bờ cõi, bảo vệ non sông. Như trong truyền thuyết “Thánh Gióng” của Việt Nam có hình ảnh ngựa sắt. Trong truyện “Tây Du Ký” của Trung Quốc có hình ảnh Bạch Long Mã, hay trong “Tam Quốc Diễn Nghĩa” có ngựa Xích Thố của Quan Vân Trường. Khi Quan Công mất, ngựa Xích Thố bỏ ăn, không cho ai cưỡi lên lưng; cuối cùng, nó chết đi để tỏ lòng trung thành với chủ. Triều Tiên cũng có truyền thuyết về ngựa thần Chollima (Thiên Lý Mã) sở hữu đôi cánh sải rộng...
Trong cuộc sống đời thường, ngựa giúp con người lao động, làm những việc nặng nhọc như thồ hàng, kéo xe, thậm chí bần cùng, ngựa có thể thay trâu bò kéo cày. Ngựa chuyên dùng để di chuyển ở những nơi hiểm trở, khó đi… Vì vậy, ngựa đối với người phương Đông còn là biểu tượng của lòng trung thành, sự kiên trì, nhẫn nại và cần mẫn.
Không những vậy, trong văn hóa phương Đông, ngựa còn là biểu tượng của hành trình lập thân, khát vọng tiến lên và thành đạt. Người châu Á thường chúc nhau “mã đáo thành công” với khát vọng và niềm tin của con người vào một tương lai tươi sáng, thịnh vượng và thành đạt. Lời chúc không chỉ gửi gắm mong muốn kết quả tốt đẹp, mà còn thừa nhận giá trị của cả quá trình của những nỗ lực, gian nan mà người được chúc phải trải qua.
Theo quan niệm của người Á Đông, những người sinh ra trong năm Ngọ tính tình phóng khoáng, rộng rãi, thông minh, nhanh nhẹn, trung thực, cần mẫn, nhẫn nại. Gặp việc gì cũng thường bắt tay làm ngay, không chần chừ do dự ...
Ngựa trong đời sống văn hóa người Việt
Trong văn hóa Việt Nam, ngựa là loài vật quen thuộc, gắn bó với con người từ sinh hoạt đời thường, lao động sản xuất đến chiến trường, đi liền với hình tượng tướng lĩnh, thần thánh hoặc sự vinh danh, đỗ đạt. Cũng vì thế mà ngựa mang trong mình cả hai sắc thái gần gũi và linh thiêng, cao quý.
Trong văn hóa dân gian Việt Nam, ngựa gắn với các nhân vật và không gian linh thiêng. Hình tượng ngựa sắt của Thánh Gióng là ví dụ tiêu biểu. Ngựa không chỉ là phương tiện chiến đấu, mà tượng trưng cho sức mạnh phi thường, cho ý chí bảo vệ non sông. Khi sứ mệnh hoàn thành, ngựa bay về trời cùng Thánh Gióng, để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm thức cộng đồng về sự hy sinh và tinh thần quật khởi.
Ở một số vùng quê, hình ảnh ngựa xuất hiện trong lễ hội, trong đồ thờ, phù điêu đình làng, như biểu tượng của sức mạnh và sự bảo hộ. Điều này cho thấy ngựa không chỉ sống trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, mà còn hiện diện trong đời sống tâm linh của người Việt.
Còn trong đời sống thường ngày, ngựa đã trở thành hình tượng đẹp, vừa là công cụ lao động tạo ra của cải vật chất, vừa là nguồn cung cấp thực phẩm và nguyên liệu thuốc quý. Trong Đông y, các sản phẩm chế biến từ ngựa là vị thuốc bổ hữu ích trong việc hỗ trợ điều trị bệnh và bồi bổ cơ thể.
Đối với nhiều vùng dân tộc thiểu số, ngựa là một phần quan trọng trong lao động và sản xuất. Do địa hình đồi núi hiểm trở ở nhiều nơi, ngựa vẫn hiện diện để thay thế xe cộ, máy móc trong việc chở người và thồ hàng. Sự bền bỉ và dẻo dai của ngựa trở thành hình ảnh tượng trưng cho sức mạnh và khả năng chịu đựng.
Về văn hóa tinh thần, ngựa là một trong những con vật chính được sử dụng trong các lễ hội văn hoá như tham gia trong đoàn rước, là ngựa đua trong các hội đua ngựa truyền thống của các dân tộc vùng cao, góp phần gìn giữ đời sống văn hoá truyền thống đậm đà bản sắc của dân tộc mình, đồng thời thu hút đông đảo người dân các địa phương lân cận và khách du lịch…
Có thể thấy, trong đời sống tinh thần và chiều sâu văn hóa Việt Nam, hình ảnh con ngựa từ lâu đã gắn với sức vóc dẻo dai, đức tính trung nghĩa, sự bền bỉ và tinh thần luôn hướng về phía trước. Đồng hành cùng con người qua những chặng đường dài của lịch sử và sinh hoạt thường nhật, ngựa không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn trở thành biểu trưng cho ý chí kiên định, khát vọng vươn xa và tinh thần ham học hỏi, không ngừng hoàn thiện bản thân. Chính bởi sự đa sắc ấy mà hình tượng ngựa đã đi vào đời sống một cách tự nhiên và đầy gắn kết, góp phần làm giàu thêm đời sống tinh thần của người Việt.
