Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương gần 25% lượng dầu thương mại toàn cầu, đang trở thành tâm điểm của cuộc khủng hoảng địa chính trị nghiêm trọng. Khi cả Mỹ lẫn Iran đồng thời tuyên bố kiểm soát tuyến đường này sau thất bại của cuộc đàm phán tại Islamabad (Pakistan) ngày 11 - 12/4, thị trường năng lượng toàn cầu rung chuyển. Chuỗi cung ứng quốc tế đứng trước nguy cơ đứt gãy và an ninh kinh tế của nhiều quốc gia bị đặt vào trạng thái báo động.
Sự đổ vỡ của cuộc đàm phán lịch sử
Cuộc đàm phán trực tiếp giữa Mỹ và Iran tại Islamabad, Pakistan kéo dài khoảng 21 giờ, được kỳ vọng sẽ chuyển hóa lệnh ngừng bắn mong manh (có hiệu lực từ ngày 8/4) thành một cơ chế ổn định lâu dài. Đây cũng được coi là cuộc đối thoại trực tiếp ở cấp cao nhất trong 47 năm qua giữa hai nước. Tuy nhiên, sáng 12/4, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance xác nhận hai bên không đạt được thoả thuận.
Cuộc đàm phán sụp đổ xuất phát từ năm rào cản mang tính cấu trúc.
Thứ nhất, khác biệt lập trường cốt lõi không thể thu hẹp: Mỹ yêu cầu Iran chấm dứt làm giàu urani và cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Tehran kiên quyết bảo vệ quyền theo đuổi chương trình hạt nhân vì mục đích hòa bình.
Thứ hai, môi trường đàm phán thiếu thuận lợi khi các tuyên bố cứng rắn và mang tính đe dọa của Tổng thống Trump khiến Iran coi đây là áp lực cưỡng ép, không phải thiện chí ngoại giao.
Thứ ba, Israel vẫn tiếp tục các cuộc tấn công vào Liban trong thời gian đàm phán, trong khi Iran đặt việc chấm dứt các hành động này là điều kiện tiên quyết, nhưng phía Mỹ không có cam kết rõ ràng.
Thứ tư, tranh cãi về eo biển Hormuz trở thành “điểm nghẽn quan trọng”: Mỹ yêu cầu mở lại ngay lập tức tuyến vận tải này, còn Iran coi đây là “lá bài mặc cả” để đòi dỡ bỏ trừng phạt và đảm bảo an ninh.
Thứ năm, thiếu lòng tin kéo dài trong bối cảnh các hành động quân sự vẫn diễn ra song song với đàm phán khiến mọi đề xuất đều bị nhìn nhận với sự dè chừng.
Ngay sau khi đàm phán thất bại, Tổng thống Trump đăng trên mạng xã hội Truth Social tuyên bố Hải quân Mỹ sẽ rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz; đồng thời kiểm soát chặt hai đầu eo biển để quyết định từng tàu ra vào và không cho phép các tàu qua lại nếu “trả phí” cho Tehran.
Tiếp đó, Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) của quân đội Mỹ tuyên bố sẽ phong tỏa toàn bộ hệ thống cảng biển của Iran tại Vịnh Persian kể từ 14h00 GMT ngày 13/4 (21h00 giờ Việt Nam).
Phản ứng của các bên liên quan
Iran đã phản ứng quyết liệt trên nhiều cấp độ. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf khẳng định, những lời đe dọa của Tổng thống Trump “sẽ không ảnh hưởng đến Tehran”.
Tư lệnh Hải quân Iran Shahram Irani gọi đe dọa phong tỏa của Mỹ là “lố bịch và buồn cười”; đồng thời khẳng định các lực lượng hải quân Iran đang “theo dõi và giám sát mọi động thái” của Mỹ trong khu vực.
Đáng chú ý hơn, quân đội Iran ngày 13/4 cảnh báo trực tiếp: “Nếu an ninh các cảng của Iran tại Vùng Vịnh Ba Tư và Biển Arab bị đe dọa, sẽ không có cảng nào tại Vùng Vịnh Ba Tư và Biển Arab được an toàn”.
Trong khi Iran phản đối kịch liệt, Israel lại bày tỏ sự ủng hộ công khai.
Thủ tướng Benjamin Netanyahu ngày 13/4 tuyên bố Israel ủng hộ quyết định phong tỏa hàng hải của Tổng thống Trump đối với Iran và khẳng định nước này đang “phối hợp chặt chẽ với Washington về vấn đề trên”.
Tuy nhiên, phản ứng từ các nước châu Âu không đồng thuận hoàn toàn.
Anh tuyên bố sẽ không tham gia phong tỏa nhưng tiếp tục ủng hộ tự do hàng hải; đồng thời phối hợp với Pháp và các đối tác để xây dựng một liên minh bảo vệ tuyến vận tải chiến lược này.
Bộ trưởng Quốc phòng Tây Ban Nha Margarita Robles nhận định kế hoạch phong tỏa Hormuz của Mỹ là “không có ý nghĩa”.
Trong khi đó, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan kêu gọi tiến hành đàm phán với Iran và nhấn mạnh “eo biển cần được mở lại càng sớm càng tốt”.
Trung Quốc - nước nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới và trước chiến tranh là thị trường tiêu thụ phần lớn dầu xuất khẩu của Iran - phản ứng mạnh mẽ trước nguy cơ gián đoạn.
Theo Reuters ngày 14/4, Trung Quốc kêu gọi bảo đảm hoạt động hàng hải “không bị cản trở” qua eo biển Hormuz, nhấn mạnh đây là “lợi ích chung của cộng đồng quốc tế”.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Guo Jiakun tuyên bố Bắc Kinh sẵn sàng “đóng vai trò tích cực và mang tính xây dựng” trong việc giải quyết khủng hoảng.
Người phát ngôn của Tổng Thư ký Liên hợp quốc (LHQ), ông Stephane Dujarric, ngày 13/4 kêu gọi Mỹ và Iran tiếp tục đàm phán theo hướng xây dựng.
LHQ đặc biệt nhấn mạnh hậu quả của việc phong tỏa: “Sự gián đoạn tại Hormuz đang “gây hiệu ứng lan rộng, làm gia tăng bất ổn kinh tế toàn cầu”. LHQ hối thúc các bên tôn trọng quyền tự do hàng hải tại Hormuz phù hợp với luật pháp quốc tế.
Tác động chiến lược
Phản ứng tức thì và rõ ràng nhất của thị trường toàn cầu là cú sốc giá dầu.
Ngay trong phiên giao dịch ngày 13/4, giá dầu thế giới tăng hơn 7% và vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Cụ thể, giá dầu Brent tăng 7% lên 101,87 USD/thùng, trong khi dầu ngọt nhẹ Mỹ (WTI) tăng 7,5% lên 103,83 USD/thùng vào lúc 13h30 ngày 13/4 (giờ Việt Nam).
Chuyên gia Saul Kavonic từ MST Marquee nhận định, thị trường đã “quay lại trạng thái căng thẳng như trước khi có thỏa thuận ngừng bắn”, với việc Mỹ sẽ chặn đứng dòng chảy lên tới 2 triệu thùng dầu mỗi ngày của Iran.
Chuyên gia Priyanka Sachdeva tại Phillip Nova cho rằng, việc giá dầu trở lại mức “ba con số” là “hoàn toàn hợp lý do rủi ro địa chính trị tái xuất hiện”.
Tuy nhiên, việc kiểm soát Hormuz không chỉ là phản ứng trước thất bại đàm phán, mà còn là tính toán chiến lược dài hạn của Mỹ nhằm tái cấu trúc thị trường năng lượng toàn cầu.
Khi nguồn cung từ Trung Đông bị gián đoạn hoặc trở nên rủi ro, các nước nhập khẩu lớn ở châu Á và châu Âu buộc phải tìm nguồn thay thế từ Mỹ, tạo điều kiện để Washington tăng xuất khẩu dầu thô và LNG, củng cố vị thế trung tâm năng lượng toàn cầu.
Một hệ quả đáng chú ý khác là xu hướng quay lại năng lượng truyền thống: Khi thị trường biến động, các kế hoạch chuyển đổi sang năng lượng tái tạo có thể bị chậm lại.
Về phía Iran, khi “con bài Hormuz” bị chính Mỹ sử dụng ngược lại, Tehran buộc phải tính toán lại chiến lược.
Về dài hạn, cuộc khủng hoảng Hormuz đang định hình lại nhiều chiều cạnh của trật tự quốc tế. Thị trường năng lượng có xu hướng phân mảnh hơn, với nhiều trung tâm cung cấp thay vì phụ thuộc vào một khu vực.
Cạnh tranh địa chính trị gắn với năng lượng sẽ gia tăng khi các cường quốc sử dụng năng lượng như công cụ chiến lược. Các nền kinh tế nhập khẩu lớn sẽ đẩy mạnh dự trữ và đa dạng hoá nguồn cung để giảm rủi ro.
Tóm lại, sự sụp đổ của cuộc đàm phán Mỹ - Iran tại Islamabad và việc cả hai bên đồng thời tuyên bố kiểm soát eo biển Hormuz đã đẩy thế giới vào một giai đoạn bất định nghiêm trọng.
Trong khi các bên còn đang phân định ranh giới kiểm soát trên thực địa, “cửa sổ” ngoại giao vẫn chưa hoàn toàn khép lại. Vòng đàm phán tiềm năng tiếp theo dự kiến diễn ra tại Pakistan trước khi thỏa thuận ngừng bắn hết hạn vào ngày 21/4 là phép thử quyết định cho thấy liệu Hormuz sẽ là điểm nghẽn địa lý, hay đòn bẩy cho một trật tự năng lượng quốc tế mới.
