Giữ hồn Then, ngân điệu Tính nơi thượng nguồn sông Chảy

TRAO TRUYỀN TỪ NHỮNG CÂU HÁT, TIẾNG ĐÀN

Có những thanh âm chỉ cần cất lên đã gợi nhớ về quê hương. Với đồng bào Tày nơi thượng nguồn sông Chảy, tiếng đàn Tính và câu hát Then đã gắn bó với đời sống văn hóa qua nhiều thế hệ. Trong từng giai điệu mộc mạc là câu chuyện về bản làng, về con người, tình yêu và những ước vọng được cha ông gửi gắm.

Dân tộc Tày là một trong những cộng đồng dân tộc thiểu số có đông người sinh sống tại Lào Cai. Cùng với sự phát triển của đời sống kinh tế - xã hội, đồng bào Tày nơi đây vẫn nỗ lực gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống. Bảo tồn hát Then, đàn Tính vì thế không chỉ là giữ một làn điệu dân ca hay một nhạc cụ truyền thống, mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa và bản sắc cộng đồng.

Để những giá trị ấy được tiếp nối bền vững, điều quan trọng là đưa hát Then, đàn Tính đến gần hơn với thế hệ trẻ, để các em được nghe, được học, được thực hành và từng bước hình thành tình yêu với văn hóa dân tộc.

Ở thôn Nà Vài, xã Lục Yên, công việc ấy đang bắt đầu từ những lớp học của Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn.

Nhiều năm nay, Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn vẫn đều đặn mở lớp truyền dạy hát Then, đàn Tính. Từ đầu năm 2026 đến nay, chị đã mở 4 lớp, mỗi lớp có từ 25 đến 28 học viên, độ tuổi từ 7 đến 60 tuổi.

Trong cùng một căn phòng, những mái tóc đã điểm bạc ngồi bên những em nhỏ. Người tập ngân từng câu hát, người kiên nhẫn làm quen với từng hợp âm trên cây đàn Tính. Mỗi người đến đây với một lý do riêng: có người vì yêu thích, có người muốn hiểu sâu hơn về văn hóa dân tộc mình, cũng có người ấp ủ mong muốn một ngày được tự tin đứng trên sân khấu, cất lên câu hát Then của quê hương.

Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn chia sẻ: “Tôi nghĩ nếu mình biết mà không truyền lại thì sau này sẽ rất ít người biết. Then, đàn Tính là văn hóa của dân tộc mình, mình phải có trách nhiệm giữ gìn. Tôi mở lớp trước hết vì yêu Then, yêu cây đàn Tính, nhưng quan trọng hơn là muốn các cháu nhỏ và người yêu văn hóa dân tộc Tày cũng biết, cũng yêu và sau này có thể tiếp tục truyền lại cho thế hệ sau”.

Những ngày đầu, việc vận động người dân, nhất là trẻ em, đến lớp không phải lúc nào cũng dễ. Nhưng khi được cầm đàn, được tự mình hát một câu Then, sự tò mò dần chuyển thành yêu thích.

Tôi vui nhất khi thấy các cháu từ chỗ chưa biết gì, sau một thời gian đã tự cầm đàn, tự hát được. Có cháu còn nhỏ nhưng rất chăm chỉ. Có cháu đi học rồi về lại tự luyện tập. Những lúc như vậy mình thấy công sức của mình bỏ ra là có ý nghĩa - Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn chia sẻ.

Trong lớp học ấy, Hoàng Anh Vũ ở thôn Nà Vài là một học viên đặc biệt. Năm nay, Vũ vừa tròn 13 tuổi nhưng đã có gần 10 năm học hát Then, đánh đàn Tính. Gần như cả tuổi thơ của em gắn với những câu hát và tiếng đàn truyền thống.

“Em bắt đầu học Then, đàn Tính từ khi còn nhỏ. Ban đầu, em nghe mọi người hát thấy hay nên học theo. Sau này càng học em càng thấy hay, nhất là lúc tự mình đàn được một đoạn rồi hát theo. Em muốn học thật tốt để sau này có thể biểu diễn và giới thiệu văn hóa của dân tộc mình. Đến nay em thuộc nhiều bài hát Then và đánh được một số bài đàn Tính” - Hoàng Anh Vũ chia sẻ.

Với Vũ, đánh đàn Tính và hát Then không còn là khái niệm trong sách vở. Đó là những buổi học gắn với thực hành bằng giai điệu đặc sắc dân tộc với những người truyền dạy tâm huyết, luôn đặt việc giữ gìn, bảo tồn văn hóa dân tộc là việc cần thiết.

Em Nông Huyền Thư, ở thôn Kiên Cố, xã Lục Yên, cũng tìm đến hát Then, đánh đàn Tính từ những lớp học như vậy.

“Trước đây em chỉ biết hát Then và tiếng đàn Tính qua những lần xem người lớn biểu diễn. Khi được học thì em mới hiểu, để hát được một bài Then, đánh được đàn Tính phải luyện tập rất nhiều. Em thấy tự hào vì dân tộc mình có một loại hình văn hóa rất đặc sắc. Em muốn học thêm để biết nhiều bài hơn”.

ĐƯA HÁT THEN, ĐÀN TÍNH VÀO TRƯỜNG HỌC

Nếu ở Nà Vài, hát Then và đàn Tính được trao truyền trong lớp học cộng đồng thì tại xã Yên Thành, những làn điệu truyền thống ấy đang bước vào trường học.

Tại thôn Xuân Lai, Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Tương Lai và Nghệ nhân Dân gian Hoàng Ngọc Thành đang phối hợp với các nhà trường tổ chức các lớp ngoại khóa, truyền dạy hát Then, đàn Tính cho học sinh dân tộc Tày.

Tại Trường TH và THCS Mỹ Gia, xã Yên Thành, học sinh được nghệ nhân hướng dẫn từng động tác, từng nốt đàn, cách lấy hơi, ngân giọng và thể hiện làn điệu.

Với em Hoàng Thị Trà My, học sinh lớp 9A1, đây là trải nghiệm đặc biệt. “Em thích nhất là được trực tiếp học từ các nghệ nhân. Các bác không chỉ dạy hát, dạy đàn mà còn kể cho chúng em nghe về văn hóa của dân tộc Tày. Em thấy rất vui vì những điều trước đây chỉ được nghe ông bà kể thì nay chúng em được trực tiếp học và thực hành.”

Một bài đàn, một câu hát Then được cất lên cũng là lúc một câu chuyện văn hóa được mở ra. Từ những nốt đàn, câu hát đầu tiên, học sinh có thêm cơ hội hiểu về nguồn cội và hình thành ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Ông Hà Mạnh Cường - Hiệu trưởng Trường Tiểu học và THCS Mỹ Gia, xã Yên Thành cho rằng, việc truyền dạy hát Then, đàn Tính trong trường học tạo thêm môi trường để học sinh tiếp cận và thực hành văn hóa truyền thống. Đây là hoạt động có ý nghĩa trong việc giáo dục truyền thống, đặc biệt với những học sinh là người dân tộc Tày. Qua đó giúp các em hiểu hơn về văn hóa của dân tộc mình và có ý thức giữ gìn, phát huy những giá trị truyền thống.

Hoạt động này cần được duy trì thường xuyên để hát Then và đàn Tính không chỉ xuất hiện trong một vài chương trình văn nghệ mà trở thành một nội dung sinh hoạt văn hóa quen thuộc với học sinh - ông Hà Mạnh Cường nhấn mạnh.

ĐỂ MẠCH NGUỒN VĂN HÓA TIẾP TỤC CHẢY

Để những làn điệu dân ca được gìn giữ và lan tỏa, cần những người tâm huyết trao truyền, cùng thế hệ trẻ tiếp nhận, phát huy để các giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống

Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Tương Lai và Nghệ nhân Dân gian Hoàng Ngọc Thành là những người nhiều năm gắn bó với việc bảo tồn, truyền dạy văn hóa Tày tại địa phương.

Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Tương Lai cho biết, thuận lợi hiện nay là nhà trường, địa phương và người dân ngày càng quan tâm đến việc gìn giữ văn hóa truyền thống. Nhiều học sinh cũng hào hứng tham gia. Tuy nhiên, để học hát Then, đàn Tính tốt cần có thời gian luyện tập thường xuyên, trong khi các em còn phải dành thời gian cho nhiều môn học khác.

Theo ông, điều quan trọng trước hết là khơi dậy niềm yêu thích trong các em. Không nên chỉ dạy theo cách học thuộc bài, mà cần giúp các em hiểu câu hát Then nói về điều gì, vì sao cha ông lại hát như vậy. Khi hiểu và cảm nhận được giá trị phía sau giai điệu, việc học sẽ trở nên gần gũi và tự nhiên hơn.

Cùng chung trăn trở, Nghệ nhân Dân gian Hoàng Ngọc Thành cho rằng, bảo tồn cần gắn với môi trường sinh hoạt thực tế của cộng đồng. Các em không chỉ cần nơi để học mà còn cần có không gian để thực hành, biểu diễn và giao lưu. Bên cạnh truyền dạy kỹ năng, việc sưu tầm, lưu giữ những làn điệu Then cổ, những bài Then gắn với đời sống văn hóa từng địa phương cũng cần được quan tâm.

“Giữ được bài Then, giữ được tiếng đàn đã quý, nhưng quan trọng hơn là phải giữ được người biết hát, biết đàn và yêu những giá trị ấy” - nghệ nhân Hoàng Ngọc Thành nhấn mạnh.

Từ lớp học của Nghệ nhân Ưu tú Mai Thị Hồng Chắn ở Nà Vài đến những giờ ngoại khóa tại Trường TH và THCS Mỹ Gia, hát Then và đàn Tính đang được trao truyền trong những cuộc gặp gỡ giữa các thế hệ. Người già truyền lại những gì mình biết, người trẻ tiếp nhận bằng sự tò mò rồi dần thành yêu thích. Cứ thế, những giai điệu từng gắn với đời sống của cha ông tìm được chỗ đứng trong đời sống hôm nay.

Chiều xuống nơi thượng nguồn sông Chảy, giữa những bản làng của đồng bào Tày, tiếng đàn Tính lại ngân lên, câu hát Then lại cất lời. Có thể nhịp sống đã khác, cách người trẻ tiếp cận văn hóa cũng khác, nhưng khi một em nhỏ biết cầm cây đàn, biết ngân một câu Then và nhận ra đó là thanh âm của quê mình, thì sợi dây nối giữa các thế hệ vẫn còn đó.

Dòng sông Chảy vẫn miệt mài xuôi về phía trước. Và ở những bản làng ven sông, một mạch nguồn khác cũng đang được nối tiếp - từ câu hát, tiếng đàn của người đi trước đến những bàn tay, giọng hát của thế hệ hôm nay.