Với Lào Cai - vùng đất biên cương nơi hội tụ hơn 30 dân tộc, di sản văn hóa không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là nền tảng tinh thần, là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững. Sau hợp nhất, tỉnh Lào Cai mới không chỉ mở rộng về quy mô diện tích mà còn được bồi đắp thêm chiều sâu lịch sử - văn hóa, tạo nên một không gian di sản phong phú, đa dạng, giàu bản sắc.
Trên khắp các bản làng vùng cao, mỗi năm Lào Cai có hơn 50 nghi lễ, lễ hội truyền thống được tổ chức trang trọng trong cộng đồng: Lễ hội Gầu Tào, Lễ Cúng rừng của người Mông; Lễ Lồng Tồng, Lễ mừng cơm mới; các nghề thủ công, kiến trúc nhà ở, ẩm thực của người dân tộc Tày, Thái, Dao, Xá Phó… Những giá trị được gìn giữ bằng ý thức của người dân. Bà Lường Thị Hồng Chung, dân tộc Thái ở Nghĩa Lộ, chia sẻ: “Muốn giữ được văn hóa thì trước hết phải là những người thực sự yêu văn hóa, có trách nhiệm lưu giữ những giá trị cốt lõi của dân tộc mình, rồi mới trao truyền cho thế hệ sau”. Chính tình yêu và trách nhiệm ấy đã giúp nhiều giá trị văn hóa vượt qua thách thức của thời gian, tiếp tục được nuôi dưỡng trong đời sống hiện đại.
Toàn tỉnh hiện có 56 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, 4 di sản được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, cùng hơn 200 di tích lịch sử, danh thắng được xếp hạng. Đây là “kho báu” văn hóa đặc biệt, tạo lợi thế so sánh rõ nét cho Lào Cai trong phát triển du lịch gắn với bản sắc. Theo ông Dương Tuấn Nghĩa - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, văn hóa các dân tộc thiểu số chính là tài nguyên quý giá nhất của địa phương.
Quan điểm xuyên suốt được tỉnh xác định rõ: Bảo tồn di sản không tách rời phát triển, không “đóng khung” trong bảo tàng, mà phải gắn với đời sống, sinh kế và tương lai của người dân.
Tại Sa Pa, việc lấy văn hóa bản địa làm nền tảng phát triển du lịch đã mang lại hiệu quả rõ nét. Nơi đây không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, khí hậu độc đáo “bốn mùa trong một ngày”, mà còn bởi chiều sâu văn hóa đặc sắc của các dân tộc sinh sống. Bản Cát Cát - một trong những bản làng cổ của người Mông là minh chứng sinh động. Ở đó, nghề thủ công truyền thống, phong tục tập quán, tiếng khèn, điệu múa… vẫn được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đặc biệt, việc đưa trẻ em tham gia học hát, múa các làn điệu dân ca Mông cổ, học chữ Mông gốc với sự hướng dẫn của các chuyên gia văn hóa đã góp phần nuôi dưỡng tình yêu di sản từ sớm.
Chị Vừ Thị Nếnh bộc bạch: “Được giới thiệu văn hóa dân tộc mình cho du khách, chúng tôi rất tự hào và có thêm động lực để giữ gìn bản sắc”. Không chỉ người dân địa phương, nhiều du khách quốc tế cũng lựa chọn gắn bó, trở thành “đại sứ văn hóa” cho bản làng, góp phần lan tỏa hình ảnh Lào Cai ra thế giới.
Ở Nghĩa Lộ, nơi gần một nửa dân số là đồng bào dân tộc Thái, những nếp nhà sàn truyền thống vẫn hiện hữu giữa không gian bản làng yên bình. Việc phát triển mô hình du lịch cộng đồng không chỉ mang lại sinh kế, mà còn góp phần gìn giữ kiến trúc, ẩm thực, nghệ thuật múa xòe - di sản đã được UNESCO ghi danh.
Nhắc đến Suối Giàng là nhắc đến chè Shan tuyết cổ thụ, với những cây chè trăm năm tuổi, sinh trưởng trong điều kiện khí hậu đặc biệt. Không chỉ là sản vật quý, chè Shan tuyết còn là di sản thiên nhiên - văn hóa gắn bó với đồng bào Mông nơi đây. Từ việc bảo tồn cây chè, ứng dụng khoa học - công nghệ trong chế biến, xây dựng thương hiệu, đến phát triển du lịch trải nghiệm hái chè, thưởng trà, Suối Giàng đang từng bước biến di sản thành sinh kế bền vững.
Từ việc bảo tồn cây chè, ứng dụng khoa học - công nghệ trong chế biến, xây dựng thương hiệu, đến phát triển du lịch trải nghiệm, Suối Giàng đang từng bước biến di sản thành sinh kế bền vững. Bà Lâm Thị Kim Thoa - Giám đốc Hợp tác xã Suối Giàng, cho biết: “Khi người dân có thu nhập ổn định từ cây chè, họ sẽ càng ý thức hơn trong việc bảo vệ rừng chè như bảo vệ chính tài sản của mình”.
Giữ hồn di sản trong nhịp sống hiện đại không phải là níu giữ quá khứ, mà là đánh thức giá trị di sản trong dòng chảy phát triển. Thấm nhuần lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”, Lào Cai đang từng bước khẳng định vai trò của văn hóa như một trụ cột phát triển, để truyền thống và hiện đại cùng song hành, hòa quyện trong hành trình tới tương lai.
