Một số chuyên gia cho rằng, việc tạo cơ hội để người dân trực tiếp thực hành, trải nghiệm và sáng tạo là hướng đi thiết thực nhằm đưa các giá trị văn hóa vào đời sống.
Đưa di sản vào giáo dục và sáng tạo
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho rằng, phát huy giá trị di sản không chỉ dừng ở việc bảo tồn hiện vật mà quan trọng hơn là đưa di sản vào đời sống, tạo cơ hội để các thế hệ tiếp cận, tìm hiểu và thực hành những giá trị văn hóa truyền thống. Mỗi nghề thủ công, bộ trang phục hay tập quán đều chứa đựng những câu chuyện, ký ức và tri thức được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Vì vậy, việc tạo điều kiện để người dân trực tiếp trải nghiệm, tìm hiểu những giá trị ấy có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình gìn giữ và tiếp nối di sản.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hải Đăng, trải nghiệm trực tiếp giúp công chúng hiểu rõ hơn những giá trị văn hóa gắn với hiện vật và sinh hoạt truyền thống. Tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, trong chương trình “Khám phá Di sản văn hóa dân tộc”, trẻ em được tìm hiểu trang phục truyền thống của các dân tộc và trực tiếp mặc thử. Trong chương trình “Trung thu: Vui cùng trẻ thơ”, các em cùng gia đình có dịp gặp gỡ nghệ nhân, tìm hiểu cách làm đồ chơi truyền thống như đèn kéo quân, đèn ông sao, tò he, mặt nạ giấy bồi, phỗng đất và con giống bột; đồng thời tham gia các trò chơi dân gian như ô ăn quan, nhảy dây, đi cà kheo và kéo co. Qua những hoạt động này, việc tìm hiểu di sản không chỉ dừng ở quan sát hay nghe giới thiệu mà gắn với quá trình thực hành. Khi tự tay làm một món đồ chơi, nghe nghệ nhân hướng dẫn hoặc tìm hiểu câu chuyện về một sản phẩm truyền thống, trẻ em có thể hiểu thêm về kỹ thuật, nguyên liệu và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Quá trình gặp gỡ trực tiếp giữa nghệ nhân và người tham gia cũng tạo cơ hội để những tri thức dân gian được chia sẻ, tiếp nối trong đời sống hôm nay.
Từ bảo tàng, cách tiếp cận này có thể mở rộng sang hoạt động giáo dục di sản trong nhà trường. Thay vì chỉ tổ chức tham quan theo từng dịp, các trường có thể kết nối nội dung học tập với di tích lịch sử, làng nghề và không gian văn hóa tại địa phương. Học sinh có thể tìm hiểu câu chuyện của một di tích, trò chuyện với người cao tuổi, quan sát quy trình làm nghề thủ công hoặc ghi lại những phong tục vẫn được duy trì trong cộng đồng. Sau đó, các em trình bày kết quả tìm hiểu bằng bài viết, tranh vẽ, video hoặc sản phẩm giới thiệu di sản quê hương. Cách học gắn với thực tế giúp học sinh chủ động đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin và liên hệ kiến thức trong sách vở với đời sống. Để hoạt động đạt hiệu quả, nhà trường cần phối hợp với bảo tàng, di tích, nghệ nhân và cộng đồng địa phương, lựa chọn nội dung phù hợp với từng lứa tuổi. Quan trọng hơn, giáo dục di sản cần được thực hiện thường xuyên, gắn với chương trình học, thay vì chỉ là hoạt động ngoại khóa đơn lẻ.
Công nghệ cũng có thể hỗ trợ việc giới thiệu di sản theo hình thức trực quan và tương tác. Hình ảnh ba chiều, công nghệ thực tế ảo, công nghệ thực tế tăng cường và mã phản hồi nhanh giúp người xem tiếp cận thông tin về hiện vật, không gian di tích và câu chuyện lịch sử. Tuy nhiên, công nghệ cần được sử dụng để làm rõ giá trị văn hóa, không thay thế việc đến di tích, quan sát hiện vật hay gặp gỡ những người đang gìn giữ di sản. Sự kết hợp giữa thông tin số và trải nghiệm thực tế sẽ giúp người học có thêm cách tiếp cận mà vẫn hiểu được bối cảnh và ý nghĩa của di sản.
Bên cạnh giáo dục, di sản còn có thể trở thành chất liệu cho các hoạt động sáng tạo của thế hệ trẻ. Hoa văn, kỹ thuật chế tác, chất liệu và câu chuyện nghề tại các làng nghề như Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ hay Sơn Đồng có thể gợi mở ý tưởng trong thiết kế, thời trang, đồ lưu niệm và sản phẩm truyền thông. Việc tìm hiểu trực tiếp tại làng nghề, lắng nghe nghệ nhân chia sẻ về kỹ thuật và lịch sử nghề giúp người trẻ có thêm cơ sở để vận dụng chất liệu truyền thống vào những sản phẩm mới, đồng thời hiểu được giá trị cần gìn giữ. Thông qua những hoạt động như làm video giới thiệu nghệ nhân, kể chuyện về di tích, tìm hiểu món ăn truyền thống hoặc xây dựng bản đồ di sản quanh trường học có thể khuyến khích học sinh, sinh viên chủ động khám phá văn hóa địa phương. Để tạo ra sản phẩm có nội dung đáng tin cậy, người tham gia cần tìm kiếm tư liệu, kiểm chứng thông tin và tôn trọng tri thức của cộng đồng. Nhờ đó, sáng tạo không chỉ giúp lan tỏa hình ảnh di sản mà còn trở thành quá trình tìm hiểu, học hỏi và nâng cao ý thức gìn giữ văn hóa.
Muốn những hoạt động này được duy trì, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hải Đăng cho rằng, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan văn hóa, nhà trường, bảo tàng, nghệ nhân, cộng đồng và các đơn vị sáng tạo. Mỗi bên có thể đóng góp theo thế mạnh của mình: Bảo tàng cung cấp không gian và tư liệu, nhà trường gắn di sản với hoạt động học tập, nghệ nhân chia sẻ kỹ năng, còn người trẻ tìm cách kể lại những giá trị truyền thống bằng hình thức phù hợp với cuộc sống hiện đại.
Đưa di sản vào giáo dục và sáng tạo không có nghĩa là thay đổi những giá trị cốt lõi, mà là tạo thêm cơ hội để các giá trị ấy được hiểu, thực hành và tiếp nối. Khi người dân có thể trực tiếp trải nghiệm, học sinh được học từ di sản và thế hệ trẻ tìm thấy cảm hứng sáng tạo từ văn hóa truyền thống, di sản sẽ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống, thay vì chỉ được biết đến qua sách vở hay những lần tham quan ngắn ngày.
Phát huy vai trò của cộng đồng
Trao đổi về việc phát huy giá trị di sản tại Hà Nội, ông Trương Minh Tiến, Chủ tịch Hiệp hội UNESCO Hà Nội cho rằng, Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 là dịp để Hà Nội tổ chức các hoạt động văn hóa gắn với cộng đồng, tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia gìn giữ và lan tỏa các giá trị di sản. Các hoạt động cần được tổ chức đa dạng tại di tích, bảo tàng, thư viện, trung tâm văn hóa, làng nghề và khu dân cư, qua đó giúp người dân giới thiệu nét văn hóa đặc trưng và trao truyền những giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ.
Ông Trương Minh Tiến đề xuất tổ chức hoạt động mang tính biểu tượng mang tên “Thời khắc di sản Hà Nội” vào ngày 24/11. Tại một thời điểm được lựa chọn, các không gian văn hóa có thể đồng loạt tổ chức những hoạt động phù hợp với đặc trưng riêng, như đánh chuông, đánh trống, biểu diễn âm nhạc truyền thống hoặc sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Mỗi địa điểm có cách thể hiện riêng, nhưng cùng hướng tới mục tiêu tôn vinh di sản và khuyến khích người dân tham gia gìn giữ văn hóa.
Tại các phường, xã, hoạt động có thể tập trung vào giới thiệu áo dài, dân ca, nghệ thuật truyền thống, trò chơi dân gian, ẩm thực và nghề thủ công. Những câu chuyện về lịch sử làng, di tích, phong tục và tập quán địa phương cũng có thể được đưa vào các buổi sinh hoạt. Người cao tuổi kể chuyện xưa, nghệ nhân hướng dẫn làm nghề, các gia đình cùng thực hành phong tục, còn học sinh tìm hiểu và giới thiệu di sản nơi mình sinh sống. Qua đó, văn hóa được gìn giữ ngay trong đời sống cộng đồng, đồng thời tạo cơ hội để các thế hệ gặp gỡ và học hỏi lẫn nhau. Bên cạnh hoạt động tại chỗ, việc kết nối các điểm di sản thành tuyến trải nghiệm cũng là hướng cần được quan tâm. Tại Hà Nội, các tuyến có thể kết nối Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, khu phố cổ, các làng nghề, không gian văn hóa tâm linh và ẩm thực truyền thống. Thay vì chỉ tham quan từng địa điểm, người dân và du khách có thể tìm hiểu thêm về lịch sử, nghề nghiệp, phong tục và nếp sống gắn với mỗi không gian.
Các chương trình như “Một ngày sống cùng di sản Hà Nội” có thể được tổ chức cho người dân, khách du lịch, học sinh và sinh viên. Người tham gia có cơ hội gặp gỡ nghệ nhân, thử làm sản phẩm thủ công, tìm hiểu cách chế biến món ăn truyền thống hoặc nghe kể chuyện về di tích. Hình thức này giúp di sản trở nên gần gũi hơn, đồng thời giới thiệu những giá trị văn hóa thông qua chính những người đang gìn giữ chúng. Ngoài ra, các hoạt động tuyên truyền, giới thiệu di sản lưu động giữa các cụm phường, xã có thể giúp các địa phương giao lưu, chia sẻ nét văn hóa riêng và đưa thông tin về di sản đến đông đảo người dân.
Về giáo dục di sản, ông Trương Minh Tiến nhấn mạnh cần chuyển từ việc đưa học sinh đi tham quan đơn thuần sang tổ chức các hoạt động học tập gắn với di tích, làng nghề và không gian văn hóa tại địa phương. Đình, chùa, văn chỉ, nhà cổ, làng nghề hay di tích lịch sử đều có thể trở thành địa điểm học tập cho các môn Lịch sử, Ngữ văn, Mỹ thuật, Âm nhạc và giáo dục địa phương. Trong những chuyến học tập này, học sinh không chỉ nghe thuyết minh mà còn có thể quan sát hiện vật, ghi chép thông tin, trò chuyện với nghệ nhân, người cao tuổi hoặc người trông coi di tích. Sau chuyến đi, các em kể lại điều đã tìm hiểu bằng bài viết, tranh vẽ hoặc video. Những hoạt động như “Em làm hướng dẫn viên di sản”, “Em kể chuyện di tích quê em” hay “Em làm nghệ nhân một ngày” giúp học sinh chủ động khám phá và hiểu hơn về văn hóa nơi mình sinh sống.
Để các hoạt động này được duy trì thường xuyên, cần có sự phối hợp giữa nhà trường, bảo tàng, di tích, nghệ nhân và cộng đồng địa phương. Nghệ nhân và những người nắm giữ tri thức dân gian có thể trực tiếp hướng dẫn, giúp học sinh hiểu những kiến thức khó truyền tải đầy đủ qua sách vở. Khi di sản được đưa vào học tập bằng những trải nghiệm cụ thể, học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn có cơ hội hình thành tình yêu và ý thức gìn giữ văn hóa.
