Tại Dự thảo dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực đang được Bộ Tư pháp thẩm định, Bộ Công Thương (cơ quan soạn thảo) đề xuất bổ sung quy định áp dụng giá điện giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường với khách hàng sinh hoạt khi điều kiện kỹ thuật cho phép.
Về nguyên tắc, đây là một hướng đi phù hợp với xu thế quản lý năng lượng hiện đại.
Nhiều quốc gia đã áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng nhằm khuyến khích người dân chuyển bớt nhu cầu tiêu thụ điện sang những thời điểm hệ thống ít chịu áp lực hơn.
Điều đó giúp giảm phụ tải giờ cao điểm, sử dụng hiệu quả hạ tầng điện và hạn chế phải đầu tư thêm nguồn điện mới.
Tuy vậy, đề xuất này cũng đang đặt ra một câu hỏi gây tranh luận: liệu người dân có thực sự thay đổi được hành vi sử dụng điện của mình như kỳ vọng của cơ quan quản lý hay không?
Với doanh nghiệp, việc điều chỉnh thời gian sản xuất để tránh giờ cao điểm là điều có thể tính toán. Nhiều nhà máy có thể chuyển ca làm việc, bố trí lại dây chuyền hoặc lựa chọn thời điểm vận hành thiết bị tiêu thụ điện lớn nhằm tiết giảm chi phí.
Nhưng đối với các hộ gia đình, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Đặc biệt, giờ cao điểm - khoảng thời gian từ 17h30 đến 22h30 - cũng chính là lúc hầu hết mọi người tan làm, tan học trở về nhà.
Đó là lúc các gia đình nấu bữa tối, tắm giặt, bật điều hòa, con cái học bài, cả gia đình quây quần sau một ngày làm việc… Và những nhu cầu này gần như không thể đẩy về lúc 0h đến 6h sáng chỉ vì điện rẻ hơn. Người ta không thể nấu cơm lúc nửa đêm, cũng không thể bắt con học bài vào 3h sáng.
Nếu người dân không có nhiều khả năng thay đổi hành vi sinh hoạt, thì điều dễ xảy ra nhất là hóa đơn tiền điện tăng lên, trong khi mục tiêu giảm phụ tải giờ cao điểm lại không đạt được như kỳ vọng. Và đây là điều cần được tính toán kỹ trước khi chính sách được triển khai.
Một vấn đề khác là tính công bằng. Những gia đình có điều kiện kinh tế khá hơn có thể đầu tư thiết bị thông minh, bình nước nóng hẹn giờ, hệ thống lưu trữ điện hoặc điện mặt trời áp mái để thích ứng với biểu giá mới.
Trong khi đó, công nhân thuê trọ, người lao động thu nhập thấp hay các hộ gia đình đông con lại ít có khả năng lựa chọn. Chính họ có thể trở thành nhóm chịu tác động lớn nhất nếu giá điện giờ cao điểm cao hơn đáng kể.
Điện là mặt hàng thiết yếu, đồng thời là đầu vào của hầu hết hoạt động sản xuất và dịch vụ. Bởi vậy, bất kỳ sự thay đổi nào trong chính sách giá điện cũng đều có sức lan tỏa rất lớn đến đời sống xã hội và mặt bằng giá cả.
Vì thế, nếu tiến tới áp dụng giá điện theo giờ đối với khách hàng sinh hoạt, điều cần thiết là phải có lộ trình phù hợp, thí điểm trên phạm vi hẹp, đánh giá đầy đủ tác động đối với từng nhóm dân cư trước khi triển khai rộng rãi.
Quan trọng hơn cả, chính sách phải được thiết kế để người dân thực sự có điều kiện điều chỉnh cách sử dụng điện, chứ không chỉ đơn giản là trả nhiều tiền hơn cho những nhu cầu sinh hoạt không thể cắt giảm.
