Sa Pa những ngày cuối thu, sương sớm giăng mờ, mưa bụi lất phất phủ khắp lối. Trong làn sương, tiếng đục chạm vang đều, hòa cùng mùi gỗ pha lẫn hương đất ẩm. Ở góc vườn, người đàn ông tóc đã điểm bạc vẫn miệt mài khắc lên tấm ván cũ hình khuôn mặt thiếu nữ Mông với ánh nhìn hiền dịu, sâu lắng.
Hơn 30 năm gắn bó với nghề điêu khắc, ông Trần Văn Khi (phường Sa Pa) chẳng còn nhớ nổi đã chạm khắc bao nhiêu tác phẩm. Chỉ có một điều ông chưa từng quên, là cảm giác say mê khi lần đầu tiên biến hóa những khối gỗ vô tri “thức giấc” dưới bàn tay mình.
Niềm đam mê ấy đến với ông rất tự nhiên. Hồi còn trai trẻ, trong những lần vào rừng tìm phong lan, ông thường bắt gặp rễ cây, khúc gỗ trôi suối… Chẳng hiểu vì lý do gì, trong mắt ông, chúng đều có dáng hình và sự sống. Ông nhặt về, đẽo gọt, ghép nối. Dần dần, sau tiếng đục vang, những khuôn mặt, dáng người, cỏ cây, hoa lá, con vật hiện lên.
Ông tâm sự: “Khi “sáng tác”, tôi không bao giờ vẽ phác thảo trước, mà để gỗ “dẫn dắt” mình”. Chính cái “ngẫu hứng” ấy khiến tác phẩm của ông mang vẻ mộc mạc, tự nhiên mà thấm đẫm bản sắc vùng cao Tây Bắc.
“Gỗ cũng có linh hồn, mình chạm khắc vào đâu thì phải hiểu nó muốn nói gì. Mỗi khối gỗ là một câu chuyện, chỉ chờ mình lắng nghe để kể lại”, ông Khi bộc bạch.
Ông Khi đặc biệt yêu gỗ pơ mu - thứ gỗ từng gắn bó với đời sống của đồng bào vùng cao. Những tấm ván pơ mu cũ, từng là mái nhà, vách bếp, sau này bị tháo dỡ để thay bằng mái tôn, tường gạch. Ông Khi tìm về những phên gỗ ấy, nâng niu, lau sạch, để nguyên cả vết nứt, chỗ cháy sém khói. Với ông, đó không phải là gỗ bỏ đi mà là “những mảnh ký ức của núi rừng”, để rồi dưới bàn tay ông, chúng “sống dậy” trong hình hài mới, chứa đựng hơi thở của con người và văn hóa Tây Bắc.
Không cần tô vẽ cầu kỳ, ông giữ nguyên màu thời gian, để vết nứt tự nhiên trở thành “nếp nhăn” của ký ức. Mỗi tác phẩm vì thế vừa cũ kỹ, vừa ấm áp như chính đời sống miền núi. “Gỗ cũ, nhưng hồn không cũ. Nó từng sống cùng con người, chịu đựng nắng gió, khói bếp và nghe tiếng cười trong nhà. Khi mình khắc lên đó chính là kể lại chính câu chuyện của vùng đất này”, ông Khi kể.
Hơn 30 năm qua, ông Khi vẫn lặng lẽ sống cùng gỗ. Ông làm nghề không vì danh tiếng, càng không vì thương mại. Với ông, điêu khắc là cách “trò chuyện” với đất trời, là cách người thợ mộc kể lại văn hóa vùng cao bằng chính những tấm ván đã sống cùng bao thế hệ.
Lớn lên trong tiếng đục đẽo của bố, chị Trần Lan Anh sớm mang trong mình niềm yêu thích đặc biệt với gỗ. Chị thường lặng lẽ ngồi bên, nhìn những hình khối dần hiện lên dưới tay bố, cảm nhận được sự sống ẩn sâu trong từng thớ gỗ. Chị bảo, từ bé, mỗi lần thấy bố cặm cụi bên khúc gỗ cũ, chị lại cảm nhận trong đó có điều gì vừa gần gũi, vừa thiêng liêng.
Cũng như bố mình, Lan Anh luôn nhìn thấy trong gỗ một linh hồn. Thế nhưng, càng làm, chị càng cảm nhận những tác phẩm gỗ mộc mạc của hai bố con vẫn thiếu một chút sắc màu - giống như bức tranh còn dang dở. Vốn có chung niềm yêu thích thổ cẩm, Lan Anh và bố thường xuyên tìm hiểu hoa văn của từng dân tộc - những mảnh vải mang hơi thở của núi rừng, mộc mạc mà đầy sức sống. Và rồi, trong một chuyến đi, bất chợt, ông Khi bảo: “Giá mà màu sắc này có thể hòa vào gỗ…” - ý tưởng giản đơn nhưng đã mở ra một hướng đi mới cho cả hai bố con.
Lan Anh nhớ lại ký ức tuổi thơ, khi bố đẽo những con búp bê gỗ nhỏ để hai chị em chơi đùa. Lúc đó, những đồ chơi ấy chỉ là khúc mộc trần trụi, chưa có trang phục. Từ ký ức đó, chị chợt nảy ra cách làm: khoác cho gỗ tấm áo thổ cẩm - vừa giữ được hồn mộc, vừa tôn lên vẻ đẹp văn hóa truyền thống.
Từ đó, trong những chuyến rong ruổi khắp chợ vùng cao, Lan Anh xin lại những mảnh vải vụn của người dân, rồi tỉ mỉ phối ghép cùng khối gỗ mà bố chạm khắc. Mỗi đường kim, mũi chỉ, mỗi mảng vải đính lên thân gỗ đều được chị cân nhắc kỹ lưỡng, để sao cho màu sắc không lấn át mà hòa vào vân gỗ tự nhiên.
Thế rồi, những tác phẩm đầu tiên ra đời. Những mảnh thổ cẩm ôm lấy thân gỗ, mọi thứ như bừng sáng. Sắc màu của thổ cẩm hòa cùng nét mộc mạc của gỗ, tạo nên cảm giác vừa quen thuộc, vừa mới mẻ. Lan Anh bảo, có lúc chị cũng lo, sợ rằng sự kết hợp ấy làm mất đi chất mộc mạc vốn có, nhưng khi đặt tay lên từng tấm ván, cảm nhận hơi ấm từ những sợi vải thổ cẩm, chị hiểu rằng gỗ và thổ cẩm vốn sinh ra để thuộc về nhau.
Cứ thế, những tác phẩm mới liên tiếp ra đời. Mỗi chi tiết, mỗi sắc màu đều được bố con chị thổi hồn bằng tình yêu và sự trân trọng dành cho mảnh đất này. Những tấm ván pơ mu xưa, giờ lại kể tiếp câu chuyện của mình dưới một hình hài khác.
“Khi nhìn màu sắc thổ cẩm hòa vào vân gỗ, tôi thấy thật vui và tự hào. Cái mới ấy không ồn ào, mà ấm áp, gần gũi, giống như cách bố vẫn cần mẫn suốt bao năm qua. Giờ đây, khi tiếp nối con đường của ông, tôi chỉ muốn làm sao để những tấm gỗ xưa vẫn được “sống tiếp”, được kể thêm những câu chuyện mới”, chị Lan Anh chia sẻ thêm.
Giữa không gian lặng lẽ, tiếng đục, tiếng dao của ông Khi vẫn đều đặn vang lên như nhịp điệu quen thuộc của núi rừng. Ở góc khác, con gái ông tỉ mỉ đính từng mảnh vải nhỏ lên khối gỗ, đôi tay chị khéo léo mà ánh mắt lại đăm đắm mê say.
Giờ đây, những tác phẩm của họ không chỉ là tranh gỗ, mà là “bản hòa âm” của những vật liệu tưởng chừng câm lặng, nay được hòa quyện, ngân vang. Ở đó, người ta không chỉ thấy cái đẹp của nghệ thuật, mà còn cảm nhận được tình yêu tha thiết với quê hương, với con người vùng cao.
