Tôi đến Bắc Hà vào ngày cuối thu. Giữa sắc màu lấp lánh của buổi sáng trên cao nguyên trắng, mây còn vắt ngang sườn núi, chợ phiên Bắc Hà - 1 trong 10 phiên chợ hấp dẫn ở Đông Nam Á đã rộn ràng bước chân người. Trên con dốc dẫn vào chợ, váy áo truyền thống dân tộc Mông hoa xúng xính, đung đưa như dải cầu vồng. Những bà, những cô, những chị môi cười rạng rỡ trong bộ váy thổ cẩm, vai đeo “lù cở”. Những chàng trai Mông say sưa với điệu múa khèn uyển chuyển, gửi khát vọng và nhớ thương vào tiếng sáo vang cả núi rừng... Tất cả những hình ảnh, những thanh âm ấy đã trở thành biểu tượng của vùng đất Bắc Hà yêu thương.
Đồng bào Mông hoa ở Lào Cai cư trú chủ yếu tại các xã vùng cao như Bắc Hà, Si Ma Cai, Pha Long, Tả Gia Khâu… Trải qua bao thế hệ, họ đã dệt nên một kho tàng văn hóa phong phú, từ ngôn ngữ, trang phục, nhạc cụ, lễ hội đến phong tục tập quán. Mỗi nét văn hóa của người Mông hoa đều là một mảnh ghép trong bức tranh đa sắc của dải đất biên cương Lào Cai, nơi con người và thiên nhiên hòa quyện như sợi chỉ thêu bền chặt qua năm tháng.
Trong căn nhà truyền thống ở trung tâm thôn Bản Phố, xã Bắc Hà, chị Sùng Thị Xoa - Tổ trưởng Tổ may thêu thổ cẩm truyền thống cặm cụi nắn từng đường kim, mũi chỉ. Đôi tay chị thoăn thoắt đưa kim, từng mũi chỉ rực rỡ như những cánh hoa đua nở giữa thung lũng. Bên cạnh, Giàng Thị Say, cô gái Mông hoa trẻ tuổi, vẫn say mê với từng đường thêu dù đôi bàn tay có phần vụng về.
Thêu không chỉ làm đẹp cho váy áo, mà còn để giữ hồn dân tộc, chị Xoa chia sẻ, mắt ánh lên niềm tự hào: “Mỗi họa tiết trên váy Mông hoa đều mang câu chuyện, có khi là hình núi, hình dòng suối, có khi là dấu chân người đi nương. Chúng tôi thêu bằng cả trái tim”.
Những tấm vải lanh, những sợi chỉ đủ màu… qua bàn tay người Mông hoa, trở thành bộ váy áo rực rỡ, mang hơi thở của núi rừng. Chính từ những bàn tay ấy, nghề truyền thống của tổ tiên được hồi sinh trong nhịp sống mới.
Nếu ví chợ phiên Bắc Hà là bức tranh đa sắc thì người Mông hoa chính là gam màu chủ đạo trong bức tranh ấy. Mỗi sáng Chủ nhật, không gian văn hóa chợ phiên như một lễ hội. Tiếng khèn, tiếng sáo, tiếng nói cười rộn rã hòa cùng mùi hương của thắng cố, của men rượu ngô, của hoa mận, hoa cải, thổ cẩm... Những người đàn ông Mông mang khèn ra thổi, tiếng khèn réo rắt như gọi mây, gọi gió. Những cô gái Mông trong váy áo sặc sỡ, xoay mình trong điệu múa sinh tiền, nụ cười e ấp sau vành ô… Đó không chỉ là niềm vui hội ngộ, mà là cách họ gìn giữ và trao truyền văn hóa dân tộc Mông hoa.
Ở các xã như Pha Long, Tả Gia Khâu, lễ hội mùa xuân, lễ hội Gầu Tào… vẫn được tổ chức hằng năm. Người già dạy con cháu múa khèn, thổi sáo, dạy cách thêu họa tiết truyền thống tạo nên hoa văn thổ cẩm đặc sắc. Văn hóa Mông hoa không chỉ tồn tại trong ký ức mà hiện hữu ngay trong nhịp sống hằng ngày, trong tiếng khèn buổi sớm, trong điệu múa đêm trăng, trong nếp ăn ở, trong cách con người yêu thương và gắn bó với nhau.
Không chỉ gìn giữ văn hóa trong đời sống, giờ đây, nhiều phụ nữ Mông hoa còn mang nghề truyền thống đi xa hơn. Trong những hội chợ văn hóa, lễ hội du lịch Lào Cai, hình ảnh chị Xoa, chị Say cùng các thành viên tổ may thêu truyền thống ở Bản Phố, Bắc Hà giới thiệu sản phẩm thổ cẩm Mông hoa đã trở nên quen thuộc. Họ mang đến không chỉ những tấm vải thêu rực rỡ mà còn là niềm tự hào dân tộc. Ở đó, người xem không chỉ ngắm nhìn váy áo, mà còn được hòa mình trong những điệu khèn, điệu múa, nghe lời hát dân ca ngân nga như từ trong mây, trong núi vọng xuống.
Mỗi sản phẩm thổ cẩm Mông hoa, từ chiếc túi, khăn, váy, áo đều là kết tinh của thời gian và tâm hồn. Đó là minh chứng sống động cho sức sống văn hóa bền bỉ của cộng đồng nơi biên giới, nơi mà văn hóa không chỉ để trưng bày, mà để sống cùng, thở cùng và đi cùng với người Mông hoa trong từng bước chân của hiện đại.
Ông Giàng A Hải - Giám đốc Trung tâm Văn hóa, Thể thao và Truyền thông khu vực Bắc Hà chia sẻ: “Văn hóa Mông hoa là phần rất đặc sắc trong bức tranh văn hóa các dân tộc của Lào Cai. Bảo tồn văn hóa Mông hoa không chỉ là giữ một nghề truyền thống, một bộ trang phục hay một làn điệu dân ca, mà là gìn giữ cội nguồn tinh thần của cả cộng đồng. Chúng tôi đang phối hợp với chính quyền địa phương, các tổ nhóm phụ nữ và nghệ nhân để khôi phục, truyền dạy nghề thêu, tổ chức không gian trình diễn khèn, múa hát dân ca, để thế hệ trẻ tự hào và tiếp nối”.
“Văn hóa Mông hoa là phần rất đặc sắc trong bức tranh văn hóa các dân tộc của Lào Cai. Bảo tồn văn hóa Mông hoa không chỉ là giữ một nghề truyền thống, một bộ trang phục hay một làn điệu dân ca, mà là gìn giữ cội nguồn tinh thần của cả cộng đồng. Chúng tôi đang phối hợp với chính quyền địa phương, các tổ nhóm phụ nữ và nghệ nhân để khôi phục, truyền dạy nghề thêu, tổ chức không gian trình diễn khèn, múa hát dân ca, để thế hệ trẻ tự hào và tiếp nối”.
Theo ông Giàng A Hải, sự thay đổi trong nhận thức của lớp trẻ người Mông hoa là tín hiệu đáng mừng. Họ không chỉ gìn giữ mà còn sáng tạo: kết hợp chất liệu truyền thống với mẫu mã hiện đại, đưa sản phẩm thổ cẩm Mông hoa đến với thị trường du lịch và thời trang. “Đó chính là cách bảo tồn bền vững nhất” - ông Giàng A Hải nhấn mạnh.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi sản phẩm công nghiệp, hàng thêu may đang dần phổ biến, những lời ca, điệu múa, những bản nhạc được phối khí hiện đại, thậm chí cả nhạc sáng tác bằng trí tuệ nhân tạo trở nên hấp dẫn, len lỏi vào từng bản nhỏ… Thế nhưng, người Mông hoa Bắc Hà, Si Ma Cai, Pha Long vẫn chọn cách “chậm lại” để giữ từng sợi chỉ truyền thống, những điệu múa sinh tiền, những điệu khèn dập dìu, những tiếng sáo vang vọng… trong từng lễ hội, trong mỗi lần bản làng tụ họp, sum vầy. Họ tạo ra những không gian văn hóa đặc sắc để giới thiệu, quảng bá cho du khách gần xa... để mọi người có thể hiểu hơn, yêu hơn, chạm hơn vào văn hóa và con người Mông hoa. Sự đau đáu lo lắng nếu mất đi tiếng khèn, tiếng sáo, nếu không còn váy thêu hoa văn, không còn những phiên chợ rực rỡ sắc màu… thì bản sắc dân tộc cũng phai dần như mây tan.
Nghệ nhân Ly Seo Phỏng ở thôn Bản Phố từng nói: “Giữ văn hóa là giữ linh hồn mình. Mất nó là mất gốc”. Có lẽ, chính từ sự bền bỉ, kiên định ấy mà văn hóa Mông hoa vẫn vẹn nguyên sắc màu giữa vùng đất hội nhập và phát triển mạnh mẽ như Lào Cai - vừa mang nét cổ xưa, nhưng không kém phần tươi mới.
Từ tiếng khèn réo rắt bên sườn núi, đến những mũi chỉ tỉ mỉ trên từng nếp váy thổ cẩm, văn hóa Mông hoa vẫn sống động như dòng suối không ngừng chảy. Mỗi người phụ nữ Mông hoa - như chị Xoa, chị Say và rất nhiều thế hệ đang âm thầm trao truyền, giữ gìn... họ chính là những người “giữ hồn” cho bản sắc dân tộc mình. Trong hành trình phát triển hôm nay, việc gìn giữ văn hóa không chỉ là niềm tự hào, mà còn là sức mạnh nội sinh để đồng bào Mông hoa tự tin bước tới tương lai - một tương lai mà ở đó, sắc màu văn hóa của người Mông vẫn rực rỡ giữa ngàn mây, giữa hùng vĩ núi rừng Tây Bắc.
Trình bày: Bích Huệ
