Thôn San Lùng, xã Bản Xèo nằm trên sườn núi cao, là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào Dao đỏ. Nhiều năm qua, San Lùng đã trở nên nổi tiếng khắp cả nước bởi loại rượu thóc truyền thống trứ danh do chính người Dao đỏ nơi đây nấu. Những ngày cuối năm, chỉ cần đặt chân đến đầu thôn, bất kỳ ai cũng có thể cảm nhận hương rượu thơm nồng lan tỏa trong gió, xua tan cái lạnh của mùa đông vùng cao.
Rượu San Lùng là đặc sản nổi tiếng ở Bản Xèo.
Từ đầu tháng 1, trong gian bếp nhà nhỏ của gia đình ông Chảo Vần Chiêu đã thơm nức mùi thóc ủ men lá đang vào độ chín. Là người nấu rượu thóc San Lùng nhiều năm, mỗi năm gia đình ông Chiêu sản xuất khoảng 3.000 - 4.000 lít rượu. Sau khi trừ chi phí thóc gạo và công làm, gia đình thu về khoảng 60 - 70 triệu đồng/năm, giúp ổn định đời sống. Năm nay, để chuẩn bị cho thị trường Tết Nguyên đán, ông Chiêu đã ủ hàng chục thùng thóc để chưng cất rượu. Dự kiến, gia đình ông Chiêu sẽ bán ra thị trường khoảng 1.000 lít rượu.
Theo ông Chiêu, để làm ra rượu thóc San Lùng chuẩn vị, trước hết phải lựa chọn nguyên liệu kỹ lưỡng, là loại thóc do bà con trồng trên nương và ruộng bậc thang, hạt chắc, mẩy, đảm bảo chất lượng. Đặc biệt, yếu tố quyết định hương vị đặc trưng của rượu San Lùng chính là men lá truyền thống do người Dao đỏ tự làm từ nhiều loại thảo dược lấy trên rừng. Bên cạnh đó, nước dùng để nấu rượu cũng phải là nước suối trong vắt, được lấy từ các khe núi quanh thôn.
Từ những nguyên liệu đặc biệt ấy, qua bàn tay khéo léo cùng bí quyết nấu rượu gia truyền, người Dao đỏ thôn San Lùng đã chưng cất nên loại rượu thơm ngon nức tiếng gần xa. Ngày Tết, bên mâm cơm đủ đầy của mỗi gia đình, vài chén rượu San Lùng mang đậm hơi thở núi rừng càng làm hương vị sum vầy thêm trọn vẹn.
Trao đổi với chúng tôi, anh Lò Văn Nhị - Tổ trưởng Tổ sản xuất rượu San Lùng, xã Bản Xèo cho biết: Thôn San Lùng hiện nay có trên 100 hộ dân, trong đó có khoảng 30 hộ làm nghề nấu rượu thóc lâu năm và tham gia Tổ sản xuất rượu San Lùng. Trung bình mỗi năm tổ sản xuất nấu được khoảng 60.000 lít rượu. Riêng dịp Tết Nguyên đán 2026 này, các hộ đang tích cực ủ thóc và nấu rượu, dự kiến cung ứng ra thị trường khoảng 20.000 lít. Chúng tôi luôn tuyên truyền cho 100% tổ viên khi nấu rượu phải sử dụng men lá truyền thống và ủ thóc đủ 1 tháng mới đem chưng cất, đảm bảo chất lượng rượu thơm ngon nhất khi đến tay người dùng.
Nghề nấu rượu San Lùng đã mang lại thu nhập ổn định cho người dân địa phương.
Tại xã Bản Xèo, không chỉ có rượu San Lùng mà còn có nhiều loại đặc sản địa phương đang được người dân khẩn trương chuẩn bị cho dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ năm 2026. Đến thôn Thành Sơn, chúng tôi được “mục sở thị” nghề làm miến dong truyền thống từ củ dong riềng của đồng bào người Giáy. Bên bếp lò đỏ lửa, bà Cồ Thị Cúc (70 tuổi) chia sẻ rằng, gia đình bà đã có ba đời gắn bó với nghề làm miến dong thủ công. Miến là món ăn truyền thống của người Việt, đặc biệt không thể thiếu trong mâm cơm ngày Tết. Từ lâu, miến dong Thành Sơn, xã Bản Xèo đã được nhiều người biết đến, lựa chọn làm cỗ Tết và làm quà biếu ý nghĩa dành cho bạn bè, người thân.
Người dân thôn Thành Sơn, xã Bản Xèo chuẩn bị miến dong bán dịp Tết.
Một số hộ dân sử dụng mạng xã hội để quảng bá sản phẩm miến dong.
Bà Cồ Thị Cúc không giấu bí quyết gia truyền mà sẵn sàng chia sẻ rằng, để làm ra những sợi miến dong thơm ngon phải trải qua nhiều công đoạn hết sức vất vả. Từ khâu làm sạch củ dong riềng, nghiền và lọc bột, đến tráng bột thủ công thành bánh như tráng phở, rồi cắt thành sợi và phơi khô hoàn toàn, mỗi bước đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm. Vì miến làm thủ công hoàn toàn và 100% bằng tinh bột dong nên có hương vị đặc trưng, khi ăn sợi miến dai và dẻo thơm, đậm vị. Tuy nhiên, sản xuất thủ công nên sản lượng không nhiều. Sản phẩm miến của gia đình bà Cúc làm ra bao nhiêu cũng không đủ đáp ứng nhu cầu của thị trường.
Trên địa bàn thôn Thành Sơn, xã Bản Xèo, bên cạnh một số hộ gia đình vẫn duy trì nghề làm miến dong thủ công như gia đình bà Cồ Thị Cúc, hiện nay đã có 2 hợp tác xã tham gia sản xuất miến dong cung cấp ra thị trường. Vào thời điểm giáp Tết, để đáp ứng nhu cầu tăng cao của người tiêu dùng, các hợp tác xã đều tăng cường nhân lực, đẩy mạnh sản xuất để kịp thời giao hàng cho khách.
Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Thanh - Phó Chủ tịch UBND xã Bản Xèo cho biết: Sau khi hợp nhất, diện tích xã được mở rộng, có thêm thế mạnh về sản xuất nông nghiệp, nhất là các loại đặc sản của từng địa phương. Mỗi năm, nhân dân xã Bản Xèo cung cấp ra thị trường khoảng 60.000 lít rượu San Lùng, 100 tấn miến dong, 900 tấn gạo Séng cù Mường Vi. Trong đó, phần lớn sẽ phục vụ cho thị trường Tết Nguyên đán. Ngoài ra, tại các thôn, bản còn có nhiều đặc sản khác, như: lợn đen bản địa, gà trống thiến, thịt ngựa bản,…
Hiện nay, xã Bản Xèo có 12 sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao của tỉnh, nổi bật là rượu San Lùng, miến dong, gạo Séng cù. Cấp ủy, chính quyền xã chỉ đạo các phòng, ban tích cực tuyên truyền, hướng dẫn bà con sản xuất các mặt hàng đảm bảo chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, đồng thời tăng cường quảng bá trên các phương tiện thông tin đại chúng, mạng xã hội để tiêu thụ sản phẩm cho Nhân dân. Hiện nay, xã Bản Xèo đã thành lập ban chỉ đạo chuyển đổi số và các tổ chuyển đổi số tại các thôn bản với hơn 100 thành viên. Các tổ này sẽ hướng dẫn người dân tham gia sâu, rộng hơn vào mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử để vừa kiểm soát chất lượng, vừa đảm bảo đầu ra ổn định.
Rời Bản Xèo trong ngày cuối năm giá lạnh, chúng tôi vẫn còn vương vấn mãi hương vị khó quên của những đặc sản núi rừng và đồng bào các dân tộc nơi đây. Ngày mai, những chai rượu Shan Lùng thơm nồng, bát cơm Séng Cù dẻo thơm, bát canh miến dong Thành Sơn đậm đà sẽ hiện diện trong mâm cơm đoàn viên ngày Tết của nhiều gia đình, từ miền ngược đến miền xuôi, từ Bắc vào Nam. Những sản vật ấy khi “bay” đến khắp mọi miền không chỉ mang theo hương vị núi rừng, bản sắc văn hóa của Bản Xèo, mà còn góp phần mang lại một cái Tết đủ đầy, ấm no cho đồng bào các dân tộc nơi đây.
