Cúm gia cầm là bệnh do virus cúm A gây ra, chủ yếu lưu hành ở chim và gia cầm. Phần lớn virus cúm gia cầm không dễ lây sang người nhưng một số chủng, đặc biệt thuộc nhóm H5, có thể gây bệnh nghiêm trọng. Virus cúm gia cầm độc lực cao (HPAI) tiếp tục được ghi nhận ở gia cầm và chim hoang dã tại nhiều nơi trên thế giới.
HPAI là thuật ngữ chủ yếu dùng trong thú y để chỉ một số virus cúm gia cầm có khả năng gây bệnh nghiêm trọng ở gia cầm, đặc biệt là gà và một số loài chim. Các virus thuộc nhóm này có thể bao gồm H5N1, H5N6 và H5N8.
Tuy nhiên, độc lực của virus trên gia cầm không đồng nghĩa với mức độ nguy hiểm tương tự ở người. Khả năng gây bệnh ở người cần được đánh giá riêng đối với từng virus.
H5N1 là một trong những virus cúm gia cầm được quan tâm nhiều về sức khỏe cộng đồng vì đã gây các trường hợp nhiễm bệnh nặng và tử vong ở người. H5N6 cũng từng gây bệnh nghiêm trọng ở người, trong khi số trường hợp nhiễm H5N8 ở người được ghi nhận rất hạn chế.
Biểu hiện nhiễm virus cúm gia cầm có thể khác nhau, từ không có triệu chứng hoặc triệu chứng nhẹ đến viêm phổi nặng và suy hô hấp.
Một số virus có thể gây tổn thương đường hô hấp dưới, dẫn đến viêm phổi, hội chứng suy hô hấp cấp (ARDS) và trong những trường hợp nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nhiễm virus đều diễn tiến nặng.
Mức độ bệnh phụ thuộc vào đặc tính của virus, mức độ phơi nhiễm và các yếu tố của người bệnh. Cúm mùa thông thường cũng có thể gây viêm phổi, suy hô hấp và tử vong, đặc biệt ở người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh nền.
Virus cúm gia cầm có thể thích nghi để lây giữa người với người không?
Hiện nay, nguy cơ lây nhiễm cúm gia cầm ở người chủ yếu liên quan đến tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh hoặc môi trường có virus. Khả năng lây truyền bền vững từ người sang người của các virus H5N1 đang được giám sát vẫn chưa được ghi nhận là phổ biến.
Tuy nhiên, virus cúm có khả năng biến đổi di truyền. Khi một vật chủ nhiễm đồng thời hai virus cúm khác nhau, chúng có thể trao đổi các đoạn vật chất di truyền, gọi là tái phân đoạn gene. Quá trình này có thể tạo ra virus mang đặc tính mới.
Điều đó không có nghĩa mọi virus hình thành qua tái phân đoạn đều có khả năng lây lan dễ dàng giữa người với người hoặc gây đại dịch. Khả năng thích nghi với cơ thể người và lây truyền bền vững còn phụ thuộc vào nhiều đặc điểm sinh học khác.
Đây là lý do các cơ quan y tế và thú y cần tiếp tục giám sát virus cúm ở cả người và động vật.
Cúm gia cầm lây sang người bằng cách nào?
Tiếp xúc với gia cầm nhiễm bệnh
Nguy cơ phơi nhiễm có thể xảy ra khi chăn nuôi, bắt, vận chuyển, giết mổ hoặc xử lý gia cầm bệnh, gia cầm chết và chim hoang dã nhiễm virus.
Virus có thể hiện diện trong dịch tiết hô hấp, nước bọt, phân và các chất dịch khác của động vật nhiễm bệnh. Người tiếp xúc có thể bị phơi nhiễm khi virus xâm nhập qua mắt, mũi, miệng hoặc đường hô hấp.
Tiếp xúc với môi trường nhiễm virus
Chuồng trại, lồng, dụng cụ chăn nuôi, sàn và các bề mặt nhiễm chất thải hoặc dịch tiết của động vật cũng có thể là nguồn phơi nhiễm. Người chăn nuôi, buôn bán, vận chuyển và giết mổ gia cầm cần đặc biệt chú ý đến nguy cơ này.
Lây qua thực phẩm chưa được chế biến chín
Ăn tiết canh, thịt gia cầm hoặc trứng chưa được nấu chín kỹ cũng có thể là nguồn lây nhiễm. Gia cầm được chế biến và nấu chín đúng cách không được xem là đường lây truyền điển hình của cúm gia cầm sang người.
Cách phòng ngừa cúm gia cầm
Để giảm nguy cơ phơi nhiễm cần thực hiện các biện pháp sau:
Không tiếp xúc trực tiếp với gia cầm ốm, chết hoặc có dấu hiệu bất thường; không tự ý giết mổ hay sử dụng gia cầm chết không rõ nguyên nhân.
Không mua bán, vận chuyển gia cầm không rõ nguồn gốc.
Không ăn tiết canh, thịt gia cầm hoặc trứng chưa được nấu chín kỹ.
Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch sau khi tiếp xúc với gia cầm, chất thải, dụng cụ chăn nuôi hoặc thực phẩm sống.
Vệ sinh, khử khuẩn khu vực và dụng cụ có nguy cơ nhiễm virus theo hướng dẫn của cơ quan thú y.
Người làm việc trực tiếp với gia cầm bệnh hoặc trong môi trường nguy cơ cao cần sử dụng phương tiện bảo hộ phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn.
Khi phát hiện gia cầm ốm hoặc chết hàng loạt, cần thông báo cho chính quyền hay cơ quan thú y địa phương, không tự ý xử lý hoặc đem bán.
Khẩu trang và các phương tiện bảo hộ phù hợp có thể giúp giảm phơi nhiễm trong một số môi trường nguy cơ nhưng không thay thế việc tránh tiếp xúc với động vật nhiễm bệnh và tuân thủ quy trình an toàn.
