Tôi trở lại Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS số 2 Nậm Xây đúng ngày học sinh tựu trường. Hôm đó trời nắng đẹp, nhưng chiếc xe chúng tôi đi vẫn không thể lên đến trường. Cách trường khoảng 2 km, thầy giáo Lương Văn Tuyền phải đi xe máy xuống đón.
Chiếc xe đi ở số thấp nhất, tiếng máy rồ lên khi vượt qua những đoạn đường trơ đá, đầy vết xói sâu sau mưa bão, có đoạn bánh xe quay tít do không bám mặt đường.
Thầy Tuyền đã có 13 năm công tác tại trường. Thầy chứng kiến tuyến đường này thay đổi từ đường đất, đường cấp phối đến những đoạn được bê tông hóa, rồi tiếp tục xuống cấp do thời gian và mưa lũ.
Thầy Tuyền chia sẻ: “Tôi không nhớ nổi bao nhiêu lần mình trượt ngã trên tuyến đường này. Giáo viên nữ càng vất vả hơn, có những hôm xe máy không thể đi tiếp, phải chờ đồng nghiệp hoặc người dân đi qua hỗ trợ”.
Vượt qua cung đường khó, ngôi trường nhỏ hiện ra giữa núi. Khuôn viên đã khang trang, gọn gàng hơn trước. Nhưng với nhiều giáo viên, hành trình đến trường mỗi ngày vẫn là một thử thách.
Cô giáo Hoàng Thị Lượng đã có 5 năm công tác tại trường. Dù trường có khu tập thể dành cho giáo viên nhưng vì gia đình còn con nhỏ nên những ngày không trực, cô vẫn di chuyển từ nhà ở Dương Quỳ đến trường, quãng đường gần 30 km.
Trong đó, có gần 7 km đường từ trung tâm xã cũ lên trường đã xuống cấp nhiều. Những ngày mưa, có đoạn không thể tự đi xe máy qua, cô phải nhờ người dân hỗ trợ.
“Đường khó đi nhưng điều khiến tôi cố gắng mỗi ngày là học trò. Đến trường, các em vẫn chờ thầy, cô dạy học, chăm sóc và đồng hành”, cô Lượng chia sẻ.
Công việc của giáo viên ở đây không dừng sau mỗi giờ lên lớp. Nhiều em học sinh hoàn cảnh khó khăn, còn phải trông em, phụ giúp bố mẹ công việc gia đình. Vì vậy, sau giờ học, thầy, cô còn đến thăm nhà, trò chuyện với phụ huynh, động viên các em duy trì việc học.
Những khó khăn của học trò trở thành lý do để thầy, cô thêm gắn bó với ngôi trường. Điều họ mong mỏi là những tuyến đường đến trường và các khu dân cư tiếp tục được quan tâm, đầu tư, giúp việc đi lại an toàn hơn cho cả thầy và trò.
Khó khăn là vậy, nhưng trong ngày tựu trường, sân trường Nậm Xây vẫn rộn ràng. Học sinh đến khá đầy đủ, cùng nhau dọn dẹp phòng học, phòng ở, bọc và dán sách vở.
Tại lớp 6A, các em đang cẩn thận chuẩn bị những cuốn sách đầu tiên cho năm học mới. Các em chủ yếu đến từ các thôn Phù Lá Ngài và Mà Sa Phìn. Với các em, việc chuyển từ tiểu học lên một môi trường mới cũng mang theo nhiều bỡ ngỡ.
Cô giáo Đinh Thị Ngọc Linh - Chủ nhiệm lớp 6A chia sẻ: “Những năm gần đây, cơ sở vật chất và điều kiện phục vụ dạy học đã thuận lợi hơn. Trong ngày tựu trường, nhiều phụ huynh cũng quan tâm, đưa con đến trường đúng thời gian thông báo. Nhà trường chuẩn bị sách giáo khoa, đồ dùng học tập để học sinh sẵn sàng bước vào năm học mới. Tuy nhiên, khó khăn về địa hình và giao thông vẫn là trở ngại lớn đối với nhiều gia đình”.
Ở lớp học ấy, có em ở xa, phải đi qua suối và những đoạn đường gồ ghề sỏi đá. Có nơi khoảng cách từ nhà đến trường không quá xa, nhưng địa hình khiến hành trình trở nên vất vả, nhất là vào mùa mưa. Để có được sĩ số khá đầy đủ trong ngày tựu trường, phía sau đó là nhiều chuyến vận động học sinh của giáo viên.
Ở vùng cao, hầu hết phụ huynh sử dụng điện thoại không thường xuyên, việc liên lạc không phải lúc nào cũng thuận lợi. Với những học sinh không thể liên hệ qua điện thoại, giáo viên phải phối hợp với thôn và các tổ công tác đến gia đình. “Mỗi học sinh duy trì được việc học và gắn bó với trường lớp đều là niềm vui, là động lực để chúng tôi tiếp tục cố gắng”, cô Linh cho biết thêm.
Với thầy Phạm Quân Minh, công tác tại trường từ năm 2021, những chuyến đi vận động học sinh đầu năm đã để lại nhiều kỷ niệm. Thầy Minh chia sẻ: “Có những gia đình ở xa, giáo viên phải đi bộ gần 1 giờ đồng hồ mới đến nơi. Nhưng đến nơi, phụ huynh đi làm nương, thầy, cô phải chờ đến chiều, có khi đến tối mới gặp được. Có lần, đến đúng ngày kiêng của gia đình. Theo phong tục của đồng bào, cán bộ và giáo viên không được vào nhà, chỉ có thể đứng bên ngoài trao đổi với phụ huynh. Những chuyến đi như vậy đòi hỏi sự kiên trì và thấu hiểu. Mỗi gia đình có một hoàn cảnh riêng, mỗi học sinh có những khó khăn riêng. Muốn vận động các em ra lớp, giáo viên phải tìm hiểu cụ thể từng trường hợp”.
Tại trường, những em không thuộc diện bán trú phải đi về hằng ngày. Có nơi quãng đường từ nhà đến trường khoảng 3 - 4 km, qua những đoạn đường khó đi.
Đây cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng đến việc duy trì sĩ số và tỷ lệ chuyên cần. Nhà trường tăng cường phối hợp với thôn, chính quyền địa phương, thường xuyên nắm tình hình học sinh, kịp thời vận động những trường hợp có nguy cơ bỏ học hoặc đi học không đều. Nhờ đó, tỷ lệ chuyên cần hằng ngày của học sinh trong năm học vừa qua đạt từ 96% trở lên.
Ở một ngôi trường vùng cao, con số ấy là kết quả của nhiều nỗ lực, từ sự vào cuộc của nhà trường, giáo viên, chính quyền địa phương đến sự thay đổi trong nhận thức của các gia đình.
Rời những lớp học, chúng tôi đến khu bán trú - nơi ăn, ở và sinh hoạt của những học sinh có nhà ở xa trường. Sau một buổi sáng chuẩn bị cho năm học mới, các em lại trở về đây để sắp xếp đồ dùng, dọn dẹp phòng ở và chuẩn bị cho những ngày học tập phía trước.
Trong số đó có em Phà Thị Vy - học sinh lớp 9A, nhà ở thôn Mà Sa Phìn, cách trường gần 10 km. Với Vy, tuyến đường đến trường trước đây là một hành trình khá vất vả. Vy chia sẻ: “Được ở bán trú tại trường, việc học tập và sinh hoạt của em thuận lợi hơn. Thay vì phải đi về trên những cung đường xa, em và các bạn được ăn, ở, học tập tại trường, có thêm thời gian dành cho việc học”.
Năm học 2026 - 2027, Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS số 2 Nậm Xây có 183 học sinh, phần lớn là học sinh dân tộc thiểu số, chủ yếu là dân tộc Mông. Điều kiện học tập tại nhà của nhiều em còn thiếu thốn. Có gia đình chưa có không gian học tập riêng cho con.
Với nhiều học sinh, thời gian ở trường là lúc các em được tập trung học tập, được thầy cô hướng dẫn và củng cố kiến thức.
Năm học này, trường có 96 học sinh bán trú. Các em chủ yếu đến từ thôn Mà Sa Phìn, cách trường khoảng 10 km; một số em ở Phù Lá Ngài, với khoảng cách từ 4 km trở lên. Vì vậy, khu bán trú trở thành chỗ dựa quan trọng, giúp học sinh ở xa duy trì việc học và ổn định sinh hoạt.
Thầy Nguyễn Xuân Quyết - Bí thư Chi bộ, Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS số 2 Nậm Xây cho biết: “Nhà trường đóng trên địa bàn đặc biệt khó khăn. Những năm gần đây, điều kiện dạy và học đã từng bước được cải thiện, song khó khăn về địa hình, giao thông và điều kiện sống của học sinh vẫn còn. Thầy, cô và nhà trường cùng địa phương cũng đang nỗ lực để mang đến cho các em những điều kiện học tập và sinh hoạt tốt nhất”.
Những cuốn sách mới đã được bọc cẩn thận, phòng học, phòng ở cũng được các em sắp xếp gọn gàng. Với những học sinh ở xa, một năm học mới bắt đầu từ chính ngôi nhà bán trú này. Ngoài cổng trường, tuyến đường lên thôn vẫn còn nhiều đoạn gập ghềnh. Nhưng ở nơi còn nhiều khó khăn, hành trình giữ học sinh đến trường luôn bắt đầu từ những việc rất cụ thể.
Từ những việc làm bền bỉ ấy, tiếng trống trường vẫn vang lên mỗi ngày giữa vùng cao.
