Theo rà soát của ngành chức năng, mỗi năm toàn tỉnh cần khoảng 4,5 triệu m³ đá xây dựng và hơn 2,25 triệu m³ cát. Tuy nhiên, năng lực khai thác ở các mỏ vật liệu thông thường hiện chỉ đáp ứng khoảng 47% nhu cầu đá và 26% nhu cầu cát, sỏi. Tình trạng nhiều nhà thầu phải tìm nguồn vật liệu ở xa, trong khi ngay tại các mỏ khoáng sản, tại các công trường thi công các dự án giao thông và hạ tầng lại tồn tại lượng đất đá phát sinh rất lớn chưa được sử dụng mà đang bị “đóng băng” hoặc chôn lấp gây lãng phí.
Tại Chi nhánh Mỏ tuyển đồng Sin Quyền, mỗi năm đơn vị bóc xúc khoảng 20 - 20,5 triệu m³ đất, đá. Sau hơn 20 năm hoạt động, hiện tổng khối lượng đất đá đang lưu tại các bãi tập kết đạt khoảng 165 - 170 triệu m³, cùng với đó các bãi thải đuôi quặng sau tuyển khoáng hiện còn lưu giữ hàng triệu m³ chất thải rắn. Kết quả khảo sát, đánh giá của Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND tỉnh cho thấy khoảng 25 - 30% khối lượng này là đá có khả năng sử dụng làm vật liệu xây dựng thông thường nếu được đánh giá chất lượng và cho phép tận thu. Ông Trần Thuận Đức - đại diện Chi nhánh Mỏ tuyển đồng Sin Quyền cho biết: “Doanh nghiệp mong muốn sớm có hướng dẫn để tận dụng nguồn vật liệu này. Nếu được phép khai thác làm vật liệu xây dựng thông thường sẽ giảm áp lực cho các bãi thải, bảo đảm an toàn môi trường và bổ sung nguồn vật liệu cho các công trình trên địa bàn tỉnh”.
Tại Công ty Đồng Tả Phời, mỗi năm doanh nghiệp khai thác khoảng 1 triệu tấn quặng, đồng thời phát sinh 4,5 - 5,2 triệu m³ đất, đá thải. Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, lượng đất đá này có thể phục vụ san lấp hoặc thi công công trình sau khi được đánh giá chất lượng theo quy định. Nếu tận dụng hàng triệu m³ đá thải để chế biến thành vật liệu xây dựng thông thường không chỉ giúp giảm chi phí đổ thải mà còn mở rộng không gian khai trường, giúp nâng cao hiệu quả sản xuất của công ty”.
Còn tại xã Mỏ Vàng, khi triển khai dự án kết nối giao thông các tỉnh miền núi phía Bắc đã phát sinh hàng trăm nghìn m³ đá có thể tận thu chế biến thành vật liệu thông thường. Chủ đầu tư (Ban quản lý dự án 2 - Bộ Xây dựng) và Công ty Cổ phần tư vấn xây dựng và thương mại Tiến Đạt đã lập dự án đề nghị các cơ quan chức năng của tỉnh đồng ý cho khai thác.
Không chỉ các mỏ khoáng sản, tại nhiều địa phương trong tỉnh cũng đang tồn tại những “kho vật liệu” tự nhiên ở khe suối, ruộng đồng… được hình thành sau mưa lũ. Đây là nguồn cung rất lớn về vật liệu xây dựng thông thường, nhưng hiện nay tất cả vẫn đang “nằm im” chờ được khai thác. Cụ thể như tại khu vực thôn Nà Lặc (xã Trịnh Tường), trận lũ lịch sử năm 2024 đã cuốn hàng triệu khối đất, đá vùi lấp khoảng 105 ha đất nông nghiệp và lòng suối nhưng việc xử lý khối lượng đất, đá này vẫn chưa thể thực hiện do vướng quy định pháp luật về khoáng sản. Hay tại xã Văn Bàn, Dương Quỳ, sau trận lũ năm 2025, hai địa phương này cũng xuất hiện nhiều mỏ cát trên các khe suối, đồng ruộng nhưng cũng chưa có cơ chế để khai thác sử dụng hoặc đấu giá bán ra thị trường làm vật liệu xây dựng thông thường.
Những con số trên cho thấy một nghịch lý là nguồn vật liệu không hề nhỏ đang tồn tại ở các “mỏ vật liệu thứ cấp”, nhưng chưa thể khai thác để trở thành nguồn lực cho phát triển.
Lào Cai đang sở hữu nguồn vật liệu phát sinh sau khai thác, chế biến khoáng sản có khối lượng rất lớn đang lưu giữ tại bãi thải mỏ đồng Sin Quyền và mỏ đồng Tả Phời, mỏ sắt Quý Xa, các mỏ apatit, mỏ đá hoa trắng, hay ở các bãi thải quặng đuôi Nhà máy DAP số 2 và các nhà máy sản xuất phốt pho.
Theo ước tính của cơ quan chức năng, mỗi năm các mỏ khoáng sản và nhà máy luyện kim, sản xuất hóa chất phân bón trên địa bàn tỉnh phát sinh khoảng 45 - 55 triệu m³ đất đá, quặng nghèo và chất thải rắn công nghiệp. Chỉ cần 60 - 70% khối lượng này đáp ứng yêu cầu kỹ thuật được chế biến thì địa phương có thể bổ sung từ 27 - 38 triệu m³ làm vật liệu xây dựng thông thường mỗi năm. Đây là nguồn cung vật liệu đủ khả năng đáp ứng phần lớn nhu cầu vật liệu xây dựng phục vụ các dự án giao thông, đô thị và hạ tầng trong nhiều năm tới. Rõ ràng, tình trạng thiếu vật liệu xây dựng hoàn toàn có thể giải quyết được khi có cơ chế khai thác các “mỏ vật liệu thứ cấp” nêu trên. Tuy nhiên, “điểm nghẽn” thực sự để đưa nguồn vật liệu sẵn có này vào xây dựng các công trình ở cơ chế mà nhiều năm qua, các cơ quan chức năng vẫn gặp khó khăn tìm giải pháp tháo gỡ.
Ngày 15/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 209/2026/NĐ-CP, lần đầu tiên quy định rõ việc khuyến khích tận dụng đất, đá thải và phế thải phát sinh trong khai thác, chế biến khoáng sản để sản xuất vật liệu xây dựng hoặc sử dụng trong công trình. Ngay sau đó, Chủ tịch UBND tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn các doanh nghiệp, địa phương xây dựng phương án khai thác, sử dụng nguồn vật liệu phát sinh từ hoạt động khai khoáng và đất đá do mưa lũ bồi lấp.
Việc tháo gỡ đã được triển khai ở một số dự án, như Dự án cải tạo, nâng cấp Đường tỉnh 159, khu vực xã Lùng Phìn (Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông tỉnh đề nghị tận dụng khoảng 32.500 m³ đá dư thừa trong phạm vi dự án để thi công móng đường, kè rọ và các hạng mục của chính công trình). Hay trong cuối tháng 6 vừa qua, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã hướng dẫn Công ty Cổ phần tư vấn xây dựng và thương mại Tiến Đạt và các đơn vị liên quan triển khai phương án tận thu khối lượng đá phát sinh khi thi công là tại Dự án thi công đường nối Nghĩa Lộ với IC14 (cao tốc Nội Bài - Lào Cai).
Theo ông Lưu Đức Cường - Trưởng phòng Khoáng sản, Sở Nông nghiệp và Môi trường, dù đã có quy định của pháp luật về tận thu đá thải và chất thải rắn làm vật liệu xây dựng thông thường. Tuy nhiên, theo pháp luật về khoáng sản, phần đá thải, đất đá bóc trong quá trình khai thác mỏ nếu còn chứa khoáng sản hoặc có thể sử dụng làm vật liệu xây dựng vẫn chịu sự điều chỉnh của pháp luật về khoáng sản. “Hiện nay, phần lớn giấy phép khai thác khoáng sản chỉ cấp phép đối với khoáng sản chính. Đối với đá thải có khoáng sản đi kèm nếu muốn bán hoặc sử dụng làm vật liệu xây dựng thông thường thì doanh nghiệp thường phải lập hồ sơ bổ sung, điều chỉnh giấy phép khai thác. Quá trình này kéo dài nhiều tháng, thậm chí hơn một năm với các thủ tục phức tạp. Trong khi đó, do chưa có quy trình “một cửa” cho loại vật liệu đặc thù này dẫn đến việc triển khai còn chậm” - ông Cường cho biết thêm.
Mỗi năm, trên địa bàn tỉnh phát sinh hàng trăm triệu mét khối đá, cát, sỏi từ khai thác khoáng sản và xây dựng công trình... Nếu tiếp tục coi đây chỉ là chất thải, địa phương sẽ gây lãng phí tài nguyên. Điều còn thiếu lúc này là cơ quan chức năng của tỉnh cần sớm hoàn thành việc khảo sát, đánh giá chất lượng từng nguồn vật liệu; xây dựng quy trình kỹ thuật thống nhất; hướng dẫn rõ thủ tục thu hồi, quản lý và sử dụng để các địa phương, doanh nghiệp có cơ sở triển khai giúp tránh lãng phí nguồn tài nguyên và giải cơn khát vật liệu xây dựng đang diễn ra trên địa bàn.
Trình bày: Hữu Huỳnh
