Dù là ngày mưa hay ngày nắng, dù mùa đông hay mùa hè, trong ngôi nhà tường đất của gia đình ông Giàng A Vả, thôn Mào Sao Phìn, xã Sín Chéng vẫn luôn vang lên những âm thanh quen thuộc. Khi là tiếng dao đẽo gỗ chan chát, tiếng khoan đục lách cách, khi là tiếng kèn gỗ ngân vang. Đồng bào Mông ở thôn Mào Sao Phìn ai cũng biết đó là khi ông Vả đang làm và thử những chiếc kèn gỗ ông mới hoàn thành.
Là người con của đồng bào Mông, sinh ra ở vùng núi cao Sín Chéng, năm nay tròn 50 tuổi, nhưng ông Giàng A Vả đã có 25 năm gắn bó với nghề làm kèn gỗ - nhạc cụ truyền thống của đồng bào Mông, Nùng, Thu Lao ở mảnh đất này. Chỉ cần nhìn hàng chục miếng gỗ to nhỏ và những thanh gỗ đã được đục, đẽo thành từng bộ phận của chiếc kèn xếp đầy hiên nhà đất cũng có thể biết được đây là công việc hằng ngày của ông.
Đưa cho chúng tôi xem chiếc kèn mới hoàn thành, ông Vả chia sẻ: “Ngay từ nhỏ tôi đã yêu thích những chiếc kèn gỗ của dân tộc, nhưng đến năm 25 tuổi, tôi mới được bác là ông Giàng A Giáo, người làm kèn duy nhất của xã Sín Chéng dạy làm kèn. Trong 25 năm qua, từ khi ông Giáo qua đời, tôi cũng là người duy nhất của xã biết làm kèn gỗ và theo nghề này”.
Theo ông Vả, để làm được chiếc kèn tốt, trước hết phải chọn được loại gỗ tốt và phù hợp. Trong đó, loa kèn làm bằng gỗ Đà Là - loại gỗ vừa nhẹ, vừa bền. Thân kèn làm bằng gỗ xoan, gỗ dâu, gỗ pơ mu - loại gỗ có vân đẹp, ít khi bị nứt. Chiếc van kèn được làm bằng cuống lông gà gắn với ống rơm khô, khi thổi phát ra thanh âm trong trẻo, vang xa. Mỗi công đoạn đều được ông Vả làm thủ công hoàn toàn, từ đục đẽo đến khoan lỗ, sơn màu và phải mất 2 ngày mới hoàn thành. Tùy theo từng loại gỗ, mỗi chiếc kèn được bán với giá từ 700 nghìn đến 1 triệu đồng.
Nghề làm kèn tuy không quá nặng nhọc nhưng cần sự kiên trì và thu nhập cũng không cao. Mỗi phiên chợ tôi chỉ bán được 1 - 2 chiếc kèn. Nhưng kèn là nhạc cụ truyền thống quan trọng của người Mông, thường dùng trong đám hiếu. Tiếng kèn cất lên thể hiện sự nhớ nhung, tiếc thương, sự biết ơn của gia đình, con cháu đối với người đã khuất.
Với người Nùng, chiếc kèn lại được dùng trong đám cưới, đám hỏi, với những bản nhạc tươi vui, rộn ràng. Nghề làm kèn cũng là bản sắc dân tộc nên tôi cố giữ và muốn truyền lại cho thế hệ sau.
Dù đã nhiều lần đến Sín Chéng, nhưng trước đây tôi chỉ biết thôn Mào Sao Phìn nổi tiếng vì còn giữ được những ngôi nhà tường đất theo kiến trúc truyền thống của đồng bào Mông. Lần này trở lại Mào Sao Phìn, điều làm tôi bất ngờ và ấn tượng, bởi trong thôn không chỉ có ông Giàng A Vả giữ nghề làm kèn, mà còn nhiều người khác cũng đang miệt mài với nghề làm nhạc cụ dân tộc, trong đó có cả nhiều người trẻ.
Hôm nay, trong ngôi nhà tường đất do cha ông để lại, chàng trai trẻ người Mông Giàng A Khay đang miệt mài làm những chiếc khèn để kịp giao cho khách dưới Hà Nội đặt mua. Chiếc khèn là nhạc cụ quen thuộc của đồng bào Mông ở nhiều nơi, nhưng để làm ra cây khèn bền đẹp, âm thanh hay thì không phải ai cũng làm được. Nhìn những chiếc khèn làm bằng gỗ pơ mu và những ống trúc dài, ngắn được ghép lại được trau chuốt, tỉ mỉ tôi không khỏi nể phục chàng trai Mông có bàn tay khéo léo.
Là người Mông nên từ khi sinh ra và lớn lên tôi đã quen với cây khèn và những âm thanh, điệu múa gắn liền với chiếc khèn Mông. Vốn yêu tiếng khèn và điệu múa khèn của dân tộc, tôi thường lên mạng xem các nghệ nhân múa khèn, làm khèn. Cách đây 2 năm, khi biết ở Điện Biên có nghệ nhân Hờ Giàng Lểnh làm khèn rất đẹp, tôi đã xin làm học trò để học nghề.
Đam mê với cây khèn và có bàn tay khéo léo, cùng với sự chăm chỉ học tập, chỉ sau 2 tháng Giàng A Khay đã nắm được bí quyết để làm ra những cây khèn đẹp và có âm thanh hay. Mặc dù mới gắn bó với nghề làm khèn được hơn 1 năm, nhưng anh đã bán được trên 100 chiếc khèn cho người yêu khèn ở khắp các tỉnh, thành phố. Ngoài làm khèn, Khay còn làm cả gậy sênh tiền để bán ở chợ phiên Sín Chéng, Cán Cấu, Si Ma Cai, Bắc Hà ... những nơi có nhiều khách du lịch.
“Mỗi chiếc khèn đẹp, tôi phải làm 3 ngày mới xong. Khèn làm bằng gỗ pơ mu và ống trúc, buộc bằng dây mây hoặc vỏ cây anh đào, mỗi chiếc có giá từ 4 - 5 triệu đồng. Không chỉ người Mông ở Lào Cai và các tỉnh Tây Bắc, mà có khách từ tận Khánh Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh hay ở bên Lào cũng đặt mua. Nhờ bán khèn, bán gậy sênh tiền mà tôi có thêm thu nhập cho gia đình, cuộc sống cũng tốt hơn” - Giàng A Khay tâm sự.
Theo anh Thào A Sàn, cán bộ Phòng Văn hóa - Xã hội xã Sín Chéng, tại thôn Mào Sao Phìn hôm nay không chỉ có ông Giàng A Vả, anh Giàng A Khay, mà nhiều người cũng đang miệt mài với nghề làm nhạc cụ dân tộc, như ông Hoàng A Giáo, Vàng A Cấp, Tráng A Vư giữ nghề làm khèn; chị Lừu Thị Phương, Ly Thị Mùa, anh Sùng A Chùa làm gậy sênh tiền... Đa số họ đều là những người trẻ nhưng đam mê, tâm huyết bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc dân tộc.
Tại một số thôn, bản khác của xã Sín Chéng như Ngải Phóng Chồ, Sản Chúng, Na Pá… nghề làm nhạc cụ dân tộc cũng đang “hồi sinh” trở lại. Qua bàn tay khéo léo của những người đam mê thanh âm dân tộc, những chiếc khèn, kèn gỗ, sáo, nhị, đàn môi, gậy sênh tiền… xuất hiện ngày càng nhiều hơn ở mỗi làng bản, chợ phiên, thu hút người chơi, làm phong phú đời sống văn hoá tinh thần, đồng thời bảo tồn bản sắc văn hóa, nâng cao thu nhập cho người dân.
Lúc tôi tạm biệt bản Mông Mào Sao Phìn, bên ngôi nhà trình tường, anh Giàng A Khay cũng vừa hoàn thành cây khèn mới. Anh cẩn thận thổi thử, múa thử với cây khèn mới, những âm thanh trầm bổng vang lên theo từng vòng xoay uyển chuyển của nhịp bước chân, tiếng khèn tha thiết, dìu dặt như mời gọi du khách phương xa đến với vùng đất này đi chơi lễ hội Gầu Tào trong mùa xuân mới.
