Ngày 23/3 hằng năm - Ngày Khí tượng Thế giới, không chỉ là dịp để nhìn lại những thành tựu khoa học, mà còn là lời nhắc nhở về sứ mệnh bảo vệ hành tinh. Năm nay, với thông điệp “Quan trắc hôm nay, bảo vệ ngày mai”, Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) đã khẳng định dữ liệu quan trắc khí tượng, thủy văn chính là nền tảng cốt lõi để xây dựng tương lai an toàn.
Tại Lào Cai, nơi địa hình chia cắt và chịu ảnh hưởng nặng nề của thời tiết cực đoan, khái niệm “dự báo thời tiết” đã vượt xa khỏi thói quen xem bản tin mỗi sáng. Mỗi trạm quan trắc bề mặt, mỗi thiết bị đo đạc nằm rải rác đóng vai trò như những “vọng gác” tiền tiêu. Nhìn lại năm 2025, những con số đã phác họa nên bức tranh thời tiết đầy biến động tại Lào Cai: 5 áp thấp nhiệt đới và 15 cơn bão trên Biển Đông, trong đó hoàn lưu của 5 cơn bão đã trực tiếp tác động đến địa phương. Nhiệt độ dao động từ mức rét buốt (1,4°C) đến nóng gay gắt (39,4°C). Sự xuất hiện của 22 đợt không khí lạnh, 2 đợt rét đậm rét hại diện rộng, cùng 11 đợt mưa lớn và 20 đợt dông lốc, mưa đá đã đặt ra thách thức khổng lồ cho công tác phòng chống thiên tai.
Dự báo của ngành khí tượng, thủy văn cho năm 2026 càng cho thấy tính cấp thiết của “quan trắc hôm nay”. Dự kiến sẽ có khoảng 2 - 3 cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến Lào Cai qua hoàn lưu, đi kèm với nền nhiệt có xu hướng cao hơn và các đợt nắng nóng gay gắt hơn. Do đó, dữ liệu là cơ sở để ứng phó với thiên tai, bảo vệ con người và tài sản.
Để có được những bản tin dự báo chính xác đòi hỏi sự nỗ lực của những quan trắc viên bám trụ tại các trạm khí tượng xa xôi; những nhà khí tượng đều đặn thả bóng thám không 2 lần mỗi ngày bất kể mưa nắng; những cán bộ thủy văn theo dõi mực nước sông từ lúc bình minh chưa ló rạng và những dự báo viên thức trắng đêm bên màn hình máy tính, chạy đua với thời gian để đưa ra cảnh báo sớm nhất.
Ông Hà Mạnh Cường - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh chia sẻ: “Dữ liệu khí tượng, thủy văn có vai trò ảnh hưởng đến 11/17 mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) mà Việt Nam đang phấn đấu đạt được. Đây là nguồn thông tin phục vụ trực tiếp cho xây dựng quy hoạch, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, thiết kế hạ tầng, nông nghiệp, giao thông, quốc phòng - an ninh và nhiều ngành khác trên địa bàn tỉnh. Đặc biệt, dữ liệu quan trắc khí tượng, thủy văn có vai trò then chốt trong việc bảo vệ tài sản, tính mạng người dân và hệ sinh thái trước các rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng. Nguồn dữ liệu quan trọng này sẽ tối ưu hóa các quyết định ứng phó thiên tai của cả nước nói chung và tỉnh Lào Cai nói riêng".
Đối với ngành nông nghiệp, những bản tin dự báo không đơn thuần là “nắng hay mưa”, mà là những chỉ dẫn chuyên sâu. Từ nhận định về mức độ thuận lợi của thời tiết đối với từng loại cây trồng, vật nuôi, cơ quan chuyên môn và người dân có thể chủ động các biện pháp phòng, chống úng, hạn, giá rét hay sâu bệnh. Dữ liệu khi được chuyển hóa thành hành động, đã trở thành công cụ đắc lực để ổn định sinh kế.
Trước những diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu, Chính phủ đã phê duyệt Đề án “Hiện đại hóa ngành khí tượng, thủy văn đến năm 2025 và thời kỳ 2026 - 2030”. Đây là bước đi chiến lược nhằm đưa ngành khí tượng, thủy văn Việt Nam đạt trình độ khoa học - công nghệ tiên tiến của khu vực châu Á.
Mục tiêu không chỉ dừng lại ở nâng cao độ tin cậy của dự báo hàng ngày. Ngành khí tượng, thủy văn đang hướng tới những dự báo đủ độ tin cậy quỹ đạo và cường độ áp thấp nhiệt đới trước 2 - 3 ngày; tăng thời hạn cảnh báo bão trước 3 - 5 ngày; đặc biệt là cảnh báo lũ quét, sạt lở đất trước 6 giờ. Đây là “thời gian vàng” để chính quyền địa phương di dời dân cư, giảm thiểu tối đa thiệt hại.
Tại Lào Cai, Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh cũng đang đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và vận hành hiệu quả các hệ thống cảnh báo sớm. Công nghệ mới không chỉ giúp nâng cao chất lượng dự báo mưa, lũ, bão mà còn giúp dự báo tác động, giúp cộng đồng thích ứng chủ động với biến đổi khí hậu.
“Quan trắc hôm nay, bảo vệ ngày mai” - thông điệp của Ngày Khí tượng Thế giới không chỉ là khẩu hiệu dành cho những nhà khoa học. Đó là lời cam kết của toàn xã hội trong cuộc chiến chống lại biến đổi khí hậu. Với sự hỗ trợ của công nghệ, sự tận tâm của những người làm khí tượng và sự chủ động của cộng đồng, chúng ta hoàn toàn có thể hy vọng về một tương lai an toàn hơn, nơi thiên tai được kiểm soát và cuộc sống được bảo vệ.
