Lào Cai là địa phương có số lượng nhà máy thủy điện hàng đầu khu vực Trung du và miền núi phía Bắc. Toàn tỉnh hiện có 105 dự án thủy điện đã hoàn thành phát điện, tổng công suất gần 1.769 MW. Trên sông Chảy và các hệ thống suối: Ngòi Phát, Ngòi Đum, Ngòi Nhù, Ngòi Thia, Ngòi Bo đã hình thành nhiều hồ chứa thủy điện có diện tích mặt nước lớn như: Thác Bà 1 (19.050 ha), Bắc Hà (686 ha), Vĩnh Hà (405 ha), Nậm Lúc (113 ha), Đồng Sung (122,6 ha), Phìn Hồ (260 ha)...
Sau nhiều năm tích nước, lượng lớn cát, sỏi đã bồi lắng dưới đáy các hồ chứa thủy điện với khối lượng hàng triệu mét khối. Đây là nguồn vật liệu xây dựng có giá trị kinh tế rất lớn nếu được khảo sát, đánh giá trữ lượng và tổ chức khai thác hợp lý. Việc tận thu không chỉ bổ sung nguồn cung vật liệu xây dựng mà còn góp phần giảm bồi lắng, duy trì dung tích hữu ích và nâng cao hiệu quả vận hành công trình thủy điện.
Theo tìm hiểu của phóng viên, thời gian qua, một số doanh nghiệp quản lý hồ thủy điện đã đề xuất thực hiện nạo vét lòng hồ kết hợp thu hồi khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường. Trước yêu cầu này, đầu năm 2026, UBND tỉnh đã chỉ đạo các sở, ngành nghiên cứu, hướng dẫn doanh nghiệp triển khai các thủ tục liên quan.
Cụ thể, ngày 20/01/2026, UBND tỉnh ban hành Văn bản số 479/UBND-KT về việc làm rõ thủ tục thực hiện thu hồi khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường kết hợp nạo vét lòng hồ thủy điện. Tiếp đó, ngày 30/01/2026, Sở Công Thương ban hành Văn bản số 548/SCT-NL hướng dẫn các chủ sở hữu công trình thủy điện thực hiện nạo vét kết hợp thu hồi khoáng sản trong lòng hồ.
Theo hướng dẫn của ngành công thương, hoạt động nạo vét bồi lắng lòng hồ thủy điện được thực hiện theo quy định của pháp luật về điện lực; trường hợp kết hợp thu hồi cát, sỏi thì phải tuân thủ quy định của pháp luật về địa chất, khoáng sản và xây dựng.
Đáng chú ý, Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 cùng các quy định sửa đổi, bổ sung năm 2025 đã quy định việc cấp giấy xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản đối với hoạt động nạo vét lòng hồ kết hợp thu hồi sản phẩm là khoáng sản. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai trong thời gian tới, tuy nhiên, khi bắt tay vào thực hiện đã phát sinh vướng mắc khiến nhiều doanh nghiệp chưa mặn mà…
Mặc dù quy định của pháp luật đã có, song đến nay vẫn chưa doanh nghiệp nào được cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án nạo vét, tận thu cát, sỏi tại các hồ thủy điện. Theo tìm hiểu của phóng viên, nguyên nhân chủ yếu là chưa có kết quả khảo sát, đánh giá đầy đủ về trữ lượng cát, sỏi ở từng khu vực; quy trình cấp phép, quản lý, nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm của đơn vị quản lý hồ chứa vẫn còn những vướng mắc cần tháo gỡ.
Hồ thủy điện Nậm Lúc là hồ chứa lớn thứ 5 trên sông Chảy với diện tích mặt nước hơn 113 ha. Sau các mùa mưa lũ từ năm 2023 đến 2025, lượng lớn đất, đá, cát, sỏi từ thượng nguồn và khu vực sạt lở xung quanh đã bồi lắng xuống lòng hồ.
Ông Nguyễn Quang Vinh - đại diện Công ty Cổ phần Thủy điện Đông Nam Á Nậm Lúc cho biết, đơn vị đang phối hợp với đơn vị tư vấn thực hiện khảo sát, đánh giá lượng bồi lắng và xây dựng phương án trình cấp có thẩm quyền phê duyệt. Theo đánh giá sơ bộ, khối lượng bùn đất, cát, sỏi tồn đọng dưới lòng hồ khoảng trên 700.000 m³, trong đó gần 250.000 m³ cát, sỏi có thể sử dụng làm vật liệu xây dựng thông thường.
“Doanh nghiệp đã cơ bản hoàn thiện hồ sơ gửi cơ quan có thẩm quyền của tỉnh thẩm định cấp giấy xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản nhưng đến nay vẫn chưa có kết quả. Công ty rất mong muốn các cơ quan chức năng của tỉnh sớm đẩy nhanh tiến độ thẩm định, phê duyệt để đơn vị triển khai nạo vét lòng hồ, tận thu nguồn tài nguyên đang bồi lắng” - ông Vinh cho biết thêm.
Toàn tỉnh hiện có 93 hồ chứa thủy điện trên sông, suối đã tích nước và phát điện. Trong đó, nhiều hồ thủy điện đã đến thời điểm cần nạo vét và có tiềm năng lớn để khai thác cát, sỏi. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có hồ nào được cấp phép thực hiện.
Theo ông Lưu Đức Cường - Trưởng Phòng Khoáng sản, Sở Nông nghiệp và Môi trường, nguyên nhân là nhiều đơn vị quản lý hồ chưa chủ động triển khai các thủ tục cần thiết. Bên cạnh đó, nhiều mỏ cát trong quy hoạch nằm ở khu vực lòng hồ thủy điện nên gặp vướng mắc về pháp lý khi triển khai. Kết quả rà soát cho thấy có tới 32 mỏ cát, sỏi bị chồng lấn với quy hoạch hồ thủy điện khiến việc triển khai cần phải thực hiện từng bước.
Theo các đơn vị quản lý hồ thủy điện, để khai thác hiệu quả nguồn vật liệu thông thường dưới lòng hồ, các cơ quan chuyên môn của tỉnh cần phối hợp với doanh nghiệp tổ chức điều tra, khảo sát, đánh giá trữ lượng cát, sỏi bồi lắng tại các hồ chứa lớn để xây dựng cơ sở dữ liệu khoáng sản lòng hồ; xác định các khu vực đủ điều kiện khai thác và ban hành quy trình quản lý thống nhất theo hướng công khai, minh bạch, bảo đảm yêu cầu về môi trường, an toàn công trình thủy điện.
Việc sớm hoàn thiện cơ chế, đánh giá trữ lượng và đẩy nhanh cấp phép khai thác cát, sỏi từ các lòng hồ thủy điện là giải pháp quan trọng giúp Lào Cai chủ động nguồn vật liệu phục vụ phát triển hạ tầng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn tới.
