Trong hành trình chuyển đổi số, hạ tầng và thiết bị có thể nhanh chóng được đầu tư, thay thế, nhưng thay đổi nhận thức, thói quen của người dân thì cần quá trình lâu dài. Với đặc thù tỉnh miền núi, đông đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), Lào Cai xác định không thể áp dụng một mô hình chung, mà phải bắt đầu từ con người. Vì vậy, tỉnh tập trung giúp người dân hiểu, sử dụng và làm chủ công nghệ để phục vụ thiết thực cho cuộc sống hằng ngày.
Từ cách tiếp cận đó, việc phổ cập kỹ năng số được đưa về thôn, bản. Mỗi khu dân cư trở thành một “lớp học số” đặc biệt, không có "giáo án" chung cho mọi địa bàn; nội dung phổ cập được điều chỉnh phù hợp với từng nhóm đối tượng, xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân.
Nòng cốt trong quá trình này là các tổ công nghệ số cộng đồng với lực lượng là cán bộ thôn, đoàn viên, thanh niên, hội viên phụ nữ, giáo viên, những người am hiểu công nghệ tại địa phương và gần dân, hiểu dân. Bằng cách “cầm tay chỉ việc”, hướng dẫn ngay trên thiết bị của người dân, họ giúp công nghệ không còn xa lạ mà trở thành công cụ hữu ích trong đời sống.
Điểm nổi bật trong cách làm của Lào Cai là sự linh hoạt, sáng tạo. Từ thực tiễn cơ sở, nhiều cách làm như “Hỏi - Đáp số”, “Góc học tập số cộng đồng”, “Gia đình số”, “Nhà văn hóa số”… đã được hình thành, tạo nên những “giáo án số” riêng cho từng cộng đồng, nhưng cùng hướng tới mục tiêu đưa người dân trở thành chủ thể của quá trình chuyển đổi số.
Nếu tổ công nghệ số cộng đồng tạo nên mạng lưới phổ cập kỹ năng số thì “Người bản số” là nét riêng, thể hiện sự sáng tạo trong cách làm của Lào Cai. Thay vì đưa cán bộ công nghệ đến từng thôn, bản, tỉnh lựa chọn chính những người gần dân nhất, hiểu địa bàn nhất, có uy tín trong cộng đồng để trở thành "cầu nối" đưa công nghệ đến với người dân. Đó có thể là trưởng thôn, bí thư chi bộ, đoàn viên, thanh niên, hội viên các đoàn thể hoặc những người trẻ có khả năng tiếp cận công nghệ. Điều quan trọng không chỉ ở kiến thức số, mà còn ở sự kiên trì, khả năng vận động và tạo dựng niềm tin trong cộng đồng.
Đặc biệt, tại vùng đồng bào DTTS, khi người hướng dẫn hiểu phong tục, tập quán, biết cách giao tiếp phù hợp với người dân, khoảng cách giữa con người với công nghệ được thu hẹp đáng kể. Đến nay, 32 xã, phường đã hoàn thành tuyển chọn 1.200 “Người bản số” chính thức cùng 580 nhân sự dự bị, hướng tới mục tiêu xây dựng khoảng 3.000 “Người bản số” trong giai đoạn 2026 - 2028. Đây sẽ là lực lượng quan trọng góp phần duy trì, mở rộng mạng lưới hỗ trợ kỹ năng số từ cơ sở.
Là một trong những xã, phường được tỉnh lựa chọn thí điểm mô hình “Người bản số” giai đoạn I năm 2026, xã Bảo Ái đã triển khai lực lượng tại 29 thôn. Bà Phan Thanh Yên - Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Bảo Ái cho biết: “Ngay sau khi tỉnh ban hành kế hoạch, xã đã rà soát, lựa chọn những cá nhân phù hợp để đào tạo, bồi dưỡng trở thành lực lượng nòng cốt, góp phần đưa chuyển đổi số đến gần hơn với người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng đồng bào DTTS”.
Tại xã Bản Lầu, chị Ma Thị Dín, thôn Na Lốc 4 là một trong những “Người bản số” tiêu biểu. Công việc của chị không chỉ là hỗ trợ người dân hoàn thành một thủ tục hành chính trên điện thoại thông minh, mà quan trọng hơn là hướng dẫn để người dân có thể tự thực hiện trong những lần tiếp theo. Qua đó, người trẻ có thể thực hiện các giao dịch trực tuyến; người cao tuổi cũng biết cách mở ứng dụng, tra cứu thông tin hoặc nhờ con cháu hỗ trợ khi cần thiết.
Giá trị lớn nhất của mô hình “Người bản số” là ở sự thay đổi trong nhận thức. Từ chỗ thụ động tiếp nhận, người dân đang từng bước tìm hiểu, sử dụng và làm chủ công nghệ. Đó cũng chính là mục tiêu của Phong trào “Bình dân học vụ số” tỉnh đang triển khai: không làm thay, mà trao cho người dân năng lực để tự tin bước vào môi trường số.
Chuyển đổi số chỉ thực sự tạo ra giá trị khi trở thành quá trình chung của cả cộng đồng. Từ những “Người bản số”, Lào Cai tiếp tục hướng tới xây dựng các “Thôn số”, “Thôn thông minh” - nơi người dân cùng tham gia, cùng hưởng lợi và cùng phát triển trên nền tảng số.
Trên cơ sở đó, Lào Cai đã xây dựng và ban hành Bộ tiêu chí “Thôn số”, “Thôn thông minh”, trở thành một trong những địa phương tiên phong lượng hóa các yêu cầu về hạ tầng số, quản trị số, kinh tế số, xã hội số và mức độ tham gia của người dân. Cách làm này giúp một khái niệm vốn còn mới mẻ trở nên cụ thể, dễ hiểu, dễ triển khai tại cơ sở, để mỗi thôn, bản có định hướng rõ ràng trong quá trình chuyển đổi số.
Sau một năm triển khai Phong trào “Bình dân học vụ số”, nhận thức và hành động về chuyển đổi số trong hệ thống chính trị và người dân đã có nhiều chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, Lào Cai vẫn đối mặt với những khó khăn như: địa bàn rộng, dân cư phân tán, sự chênh lệch về khả năng tiếp cận công nghệ giữa các vùng, nhất là đối với người cao tuổi và đồng bào DTTS. Trong bối cảnh công nghệ liên tục thay đổi, phổ cập kỹ năng số không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà cần trở thành quá trình thường xuyên, lâu dài.
Để “Bình dân học vụ số” trở thành phong trào bền vững, tỉnh tiếp tục đổi mới công tác tuyên truyền, lựa chọn cách tiếp cận phù hợp với từng nhóm đối tượng, từng vùng, từng điều kiện thực tiễn. Cùng với đó, quan tâm, phát hiện, nhân rộng những mô hình sáng tạo từ cơ sở, lấy người dân làm trung tâm, lấy sự thay đổi trong nhận thức và năng lực làm chủ công nghệ của người dân làm thước đo hiệu quả.
Từ những tổ công nghệ số cộng đồng đến “Người bản số”, rồi “Thôn số”, “Thôn thông minh”, mỗi mô hình là một "mắt xích" trong hành trình đưa chuyển đổi số lan tỏa từ từng cá nhân đến từng cộng đồng dân cư. Đây cũng chính là dấu ấn riêng của Lào Cai trong Phong trào “Bình dân học vụ số”: lấy người dân làm trung tâm, lấy thực tiễn cơ sở làm điểm xuất phát, để chuyển đổi số lan tỏa từ từng thôn, bản và trở thành động lực thúc đẩy phát triển bền vững.
