Vì sao các mỏ đá vật liệu xây dựng khó nâng công suất theo cơ chế đặc thù?

Những tháng cuối năm 2026, nhiều công trình giao thông, khu công nghiệp, đô thị và dự án đầu tư công trên địa bàn tỉnh Lào Cai đang tăng tốc thi công, kéo theo nhu cầu đá làm vật liệu xây dựng tăng mạnh. Trong khi đó, nhiều mỏ đá còn trữ lượng nhưng đã hết hoặc gần hết công suất được cấp; việc nâng công suất theo cơ chế đặc thù vẫn gặp nhiều vướng mắc. Nguồn cung thực tế vì vậy đang trở thành một trong những điểm nghẽn đối với tiến độ các công trình.

Thiếu đá đang trở thành khó khăn lớn đối với các nhà thầu khi nhiều dự án giao thông, công nghiệp, đô thị và đầu tư công đồng loạt triển khai thi công. Điều đáng nói, tình trạng thiếu nguồn cung lại xảy ra trên địa bàn tỉnh Lào Cai nơi có tiềm năng tài nguyên đá rất lớn.

Theo số liệu của ngành chức năng, toàn tỉnh hiện có 41 giấy phép khai thác đá làm vật liệu xây dựng thông thường, trong đó 33 mỏ đang hoạt động, với tổng công suất được cấp khoảng 2,69 triệu m³/năm.

Trong khi đó, nhu cầu phục vụ các công trình năm 2026 lên tới hơn 5,7 triệu m³; giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến cần trên 28 triệu m³.

Riêng Dự án mở rộng cao tốc Nội Bài - Lào Cai, đoạn Yên Bái - Lào Cai cần khoảng 1,4 triệu m³ đá xây dựng; tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội – Hải Phòng cần khoảng 660.000 m³.

Đặc biệt, nguồn cung còn mất cân đối giữa các khu vực trong tỉnh. Các mỏ đang hoạt động chủ yếu tập trung tại khu vực tỉnh Lào Cai cũ, trong khi khu vực Yên Bái cũ còn rất ít mỏ hoạt động để cung ứng đá ra thị trường.

Dự án mở rộng cao tốc Nội Bài - Lào Cai, đoạn Yên Bái - Lào Cai khởi công từ tháng 10/2025. Sau gần một năm triển khai, bài toán nguồn đá vẫn chưa được giải quyết căn bản.

Theo thông tin từ Ban Quản lý dự án các đường cao tốc phía Bắc (Tổng công ty Đầu tư Phát triển đường cao tốc Việt Nam), sau gần một năm, các nhà thầu mới huy động được khoảng một nửa tổng nhu cầu đá cho các gói thầu.

Như vậy, trong một khoảng thời gian rất ngắn, một khối lượng đá rất lớn vẫn phải tiếp tục được khai thác, vận chuyển và đưa về các công trường.

Nguồn cung tại chỗ không đáp ứng đủ khiến hiện nay các nhà thầu phải tìm kiếm, thu gom đá từ nhiều tỉnh như Phú Thọ, Tuyên Quang; đặc biệt phải sang tận Lạng Sơn mua, thu gom đá xây dựng rồi vận chuyển với cự ly trên 200 km về phục vụ thi công cao tốc Nội Bài – Lào Cai.

Việc phải tìm kiếm nguồn vật liệu trên phạm vi rộng và vận chuyển với cự ly rất xa không chỉ làm tăng chi phí nhiên liệu, giá thành vật liệu mà còn kéo dài thời gian quay vòng phương tiện, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tập kết vật liệu và tổ chức thi công.

Theo phản ánh của các nhà thầu thi công một số dự án trên địa bàn tỉnh, giá đá vật liệu trong dự toán của một số gói thầu khoảng 300.000 - 320.000 đồng/m³, trong khi giá thực tế đến chân công trình có thời điểm lên tới 600.000 - 700.000 đồng/m³.

Tại một số mỏ, giá bán đã khoảng 350.000 đồng/m³; cộng thêm chi phí vận chuyển hàng trăm kilômét khiến giá vật liệu tăng cao so với tính toán ban đầu.

Áp lực nguồn cung không chỉ nằm ở riêng dự án mở rộng cao tốc Nội Bài - Lào Cai. Từ nay đến cuối năm 2026, nhu cầu đá xây dựng phục vụ các công trình tại khu vực Yên Bái cũ và Lào Cai còn trên 1 triệu m³.

Trong khi đó, nhiều mỏ hiện hữu đã cơ bản hết hoặc gần hết công suất được cấp; sản lượng thực tế còn khả năng cung ứng từ các mỏ trong khu vực chưa đầy 100.000 m³, tương đương chưa tới 10% nhu cầu. Khoảng cách rất lớn giữa nhu cầu và khả năng cung ứng đang khiến thị trường đá xây dựng trở nên đặc biệt căng thẳng.

Ông Nguyễn Đình Trừ - Giám đốc điều hành mỏ đá Bản Cầm cho biết, tại thời điểm hiện tại, nhu cầu đá xây dựng phục vụ các công trình rất lớn, trong khi nguồn cung tại chỗ hạn chế. Nhiều nhà thầu cùng tìm đến mỏ lấy vật liệu, phương tiện phải xếp hàng, chờ từ 2 - 3 ngày mới lấy được một chuyến đá.

Theo ông Trừ, tình trạng trên cho thấy khả năng cung ứng thực tế đang thấp hơn nhiều so với nhu cầu. Cơ quan chức năng cần rà soát cụ thể từng mỏ để có hướng xử lý phù hợp. Những mỏ đang hoạt động nhưng chưa đạt công suất thiết kế cần được hỗ trợ hoàn thiện thủ tục để tăng sản lượng; các mỏ tạm dừng cần được phân loại, nếu còn khả năng khôi phục thì hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ để sớm hoạt động trở lại.

Từ thực tế xe phải xếp hàng, chờ 2 - 3 ngày tại mỏ mới lấy được một chuyến đá, trong khi nhà thầu vẫn phải đi trên 200 km để tìm kiếm thêm nguồn vật liệu, cho thấy mức độ căng thẳng của nguồn cung đá xây dựng hiện nay.

Như vậy nghịch lý rất vô lý đang xảy ra ở Lào Cai là tài nguyên đá rất dồi dào, nhưng nguồn tài nguyên chưa thể nhanh chóng chuyển thành nguồn cung thực tế cho thị trường.

Nghị quyết số 66.4/2025/NQ-CP của Chính phủ đưa ra cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ khó khăn trong triển khai Luật Địa chất và khoáng sản. Nghị định số 21/2026/NĐ-CP tiếp tục hoàn thiện các quy định hướng dẫn thi hành. Đây là cơ sở để địa phương và doanh nghiệp tháo gỡ khó khăn, tăng nguồn cung vật liệu phục vụ các công trình trọng điểm quốc gia và các dự án đầu tư công.

Tuy nhiên, thực tế triển khai tại Lào Cai cho thấy nâng công suất một mỏ đá không đơn thuần là nâng một con số trên giấy phép khai thác. Qua nhiều năm hoạt động, hiện trạng khai trường, tầng khai thác, đường vận tải, hệ thống nghiền sàng và nhiều điều kiện kỹ thuật có thể đã thay đổi so với hồ sơ, thiết kế ban đầu.

Khi đề nghị nâng công suất, từng mỏ vẫn phải rà soát và đáp ứng các điều kiện liên quan đến trữ lượng, thiết kế khai thác, đất đai, môi trường, vật liệu nổ, an toàn lao động và các yêu cầu pháp lý khác… Nhưng khi các cơ quan chức năng kiểm tra thì hầu hết các mỏ lại phát sinh tồn tại, vướng mắc dẫn đến không thể đáp ứng yêu cầu để UBND tỉnh phê duyệt nâng công suất.

Tại mỏ đá Lương Hà, xã Phong Hải, từ đầu năm, doanh nghiệp đã lập hồ sơ xin nâng công suất từ 200.000 lên 350.000 m³/năm, đồng thời đầu tư thêm dây chuyền nghiền sàng. Tuy nhiên, đến nay vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện các thủ tục để được xem xét.

Theo ông Lê Hồng Khánh, Giám đốc điều hành mỏ, muốn nâng công suất, doanh nghiệp phải chứng minh trữ lượng còn lại, điều chỉnh thiết kế khai thác từng tầng mỏ, hoàn thiện phương án khai thác và đánh giá tác động môi trường. Cơ chế đặc thù có thể rút ngắn một số thủ tục, nhưng vẫn còn nhiều khâu phải thực hiện nên đến nay chúng tôi vẫn đang phải thuê đơn vị tư vấn hoàn thiện hồ sơ.

Tại mỏ đá Thượng Bằng La, công suất hiện chỉ khoảng 37.000 m³/năm. Ông Trương Văn Đang - Giám đốc HTX Khai thác Chế biến Đá vôi Thượng Bằng La cho biết, hiện nay, doanh nghiệp đã khai thác gần hết công suất của năm 2026 và muốn nâng công suất nhưng chi phí thuê tư vấn lập lại hồ sơ quá cao, trong khi các thủ tục pháp lý và thời gian chờ phê duyệt kéo dài nên đang rất khó có thể thực hiện nâng công suất theo cơ chế đặc thù.

Mỏ đá Lương Việt, xã Phong Dụ cũng đang trong tình trạng tương tự. Giấy phép khai thác mỏ vẫn còn, trữ lượng mỏ còn lại vẫn còn khá lớn (hơn 700.000 m³ nguyên khai), nhưng công suất của mỏ năm 2026 chỉ có 42.000 m³ và giờ đã gần hết sản lượng, nên hiện nay phải khai thác cầm chừng. Doanh nghiệp đã làm hồ sơ gửi các cơ quan chức năng để nâng công suất lên hơn 100.000 m³/ năm. Tuy nhiên đến nay vẫn chưa có kết quả.

Theo ông Trần Văn Nam, Giám đốc điều hành mỏ đá Lương Việt, hiện nay, điều kiện về trữ lượng, hệ thống máy móc, thiết bị đã sẵn sàng để tăng sản lượng khai thác nếu được tỉnh đồng ý cho nâng công suất theo cơ chế đặc thù phục vụ Dự án mở rộng đường cao tốc Nội Bài - Lào Cai, nhưng doanh nghiệp vẫn đang phải chờ cơ quan chức năng phê duyệt.

Một trường hợp khác là mỏ đá Khe Bàn, xã Bảo Hà của Công ty Phương Thành. Theo hồ sơ, trữ lượng còn trên 200.000 m³, nhưng giấy phép khai thác cũ đã hết hạn. Sau thời gian khai thác, hiện trạng mỏ và một số điều kiện kỹ thuật cũng đã thay đổi. Vì vậy, muốn tiếp tục khai thác hoặc điều chỉnh công suất theo cơ chế đặc thù, doanh nghiệp vẫn phải rà soát, hoàn thiện hồ sơ và đáp ứng các điều kiện theo quy định.

Những trường hợp trên cho thấy còn trữ lượng trên hồ sơ không đồng nghĩa với việc có thể ngay lập tức tăng sản lượng để đưa đá ra thị trường. Cơ chế đặc thù có thể tháo gỡ, rút ngắn một số thủ tục, nhưng những yêu cầu thiết yếu về kỹ thuật, an toàn, môi trường và quản lý tài nguyên vẫn phải được bảo đảm.

Như vậy, nâng công suất các mỏ hiện hữu vẫn là giải pháp cần triển khai đối với những trường hợp thực sự đủ điều kiện. Tuy nhiên, thực tế cho thấy giải pháp này khó tạo thêm một lượng đá đủ lớn trong thời gian ngắn nếu hồ sơ, hiện trạng và các điều kiện của từng mỏ còn nhiều vướng mắc.

Thực tế cho thấy, thị trường đá làm vật liệu xây dựng đang rất khan hiếm, trong khi đó việc triển khai nâng công suất mỏ theo cơ chế đặc thù đang gặp nhiều vướng mắc. Nguồn cung đá thiếu dẫn đến tiến độ các dự án giao thông, đô thị, khu công nghiệp và hệ thống giao thông nông thôn bị ảnh hưởng. Trong khi đó, việc đấu giá, đưa các mỏ mới vào khai thác cần thời gian rất dài.

Theo đề xuất của các doanh nghiệp khai thác đá, để sớm có nguồn đá vật liệu đáp ứng cho các công trình, ngoài triển khai giải pháp hỗ trợ các doanh nghiệp tiếp tục nâng công suất thì một hướng khác để tăng nguồn cung là đưa các mỏ mới ra đấu giá, bổ sung các điểm mỏ tiềm năng vào quy hoạch và đẩy nhanh thủ tục đối với những mỏ đã trúng đấu giá theo cơ chế đặc thù. Đây là giải pháp cần thiết để hình thành nguồn cung ổn định trong trung và dài hạn.

Nhìn từ thực tế gần một năm triển khai Dự án mở rộng cao tốc Nội Bài – Lào Cai, sức ép về nguồn vật liệu đang ngày càng rõ. Gần một năm mới huy động được khoảng một nửa nhu cầu; đến ngày 21/8/2026 vẫn còn thiếu khoảng 748.000 m³ trên tổng nhu cầu khoảng 1,4 triệu m³, trong khi thời gian để đáp ứng các mốc thi công cuối năm chỉ còn khoảng 4 tháng.

Không chỉ riêng cao tốc, từ nay đến cuối năm, nhu cầu đá xây dựng phục vụ các công trình tại khu vực Yên Bái cũ và Lào Cai còn trên 1 triệu m³, trong khi khả năng cung ứng thực tế từ các mỏ hiện hữu chỉ còn trên dưới 10%. Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải sớm tháo gỡ điểm nghẽn nguồn vật liệu, không chỉ cho cao tốc Nội Bài - Lào Cai mà còn cho các dự án đầu tư công và các dự án phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn.

Theo ông Bùi Thanh Dân, Giám đốc Công ty TNHH Thanh Bình, khi việc nâng công suất các mỏ đang khai thác còn nhiều vướng mắc, cần tính đến phương án cấp mỏ mới theo cơ chế đặc thù tại những vị trí đã xác định có nguồn đá phù hợp, đáp ứng các điều kiện theo quy định và nằm gần các công trình trọng điểm.

“Việc hình thành nguồn vật liệu gần công trường sẽ giúp giảm cự ly vận chuyển, giảm chi phí nhiên liệu, tăng tốc độ quay vòng phương tiện và tăng khả năng chủ động nguồn vật liệu cho nhà thầu. Đồng thời, khai thác hợp lý nguồn tài nguyên tại địa phương còn góp phần tạo việc làm, tăng nguồn thu ngân sách và hạn chế tình trạng các công trình trên địa bàn phải đi hàng trăm kilômét tìm kiếm, thu gom vật liệu” - ông Dân nói.

Đặc biệt, theo ý kiến của các nhà thầu thi công Dự án mở rộng cao tốc Nội Bài - Lào Cai, UBND tỉnh Lào Cai cần quan tâm định hướng cho các doanh nghiệp tham gia mở mới mỏ đá vật liệu xây dựng theo cơ chế đặc thù tại khu vực Xuân Ái, Việt Hồng, Trấn Yên và các vị trí có tiềm năng thuộc khu vực Yên Bái cũ. Nếu những mỏ này sớm đi vào hoạt động có thể góp phần bổ sung nguồn cung tại chỗ phục vụ Dự án mở rộng cao tốc Nội Bài - Lào Cai cả giai đoạn 1 và 2 cũng như các dự án khu công nghiệp ở khu vực tỉnh Yên Bái cũ.

Trình bày: Hữu Huỳnh