Xã Mường Lai vốn nổi tiếng với những nét văn hóa đặc trưng của người Tày còn vẹn nguyên từ tiếng nói, chữ viết, các làn điệu Then, Khắp, Coọi cho đến những nếp nhà sàn truyền thống. Tuy nhiên, trang phục mới chính là thứ ngôn ngữ “không lời” rõ nét nhất về bản sắc. Bộ quần áo chàm của người Tày nhìn qua có vẻ đơn giản, không cầu kỳ thêu thùa như người Mông hay Dao, nhưng để tạo nên một bộ đồ nguyên bản đòi hỏi sự khéo léo, tinh tế và kiên nhẫn của người phụ nữ.
Chị Lộc Thị Huyền bắt đầu bén duyên với kim chỉ, may vá từ khi còn là thiếu nữ. Trong ký ức của chị, hình ảnh bà và mẹ cặm cụi bên khung cửi, đôi bàn tay nhuộm xanh màu chàm đã trở thành một phần máu thịt. Hơn 20 năm gắn bó với nghề may, thêu, chị Huyền đã trải qua đủ những thăng trầm của thời cuộc. Có những giai đoạn, trang phục truyền thống bị lép vế trước sự tiện lợi của quần áo hiện đại, nhưng chị chưa bao giờ có ý định từ bỏ niềm đam mê của mình, bởi chị hiểu rằng, nếu mình buông tay, rất có thể thế hệ trẻ sau này sẽ chỉ còn biết đến sắc chàm qua những trang sách hay những tư liệu cũ kỹ.
Sự trăn trở ấy chính là động lực để chị không ngừng trau dồi tay nghề. Từng đường kim, mũi chỉ của chị đạt đến độ tinh xảo, vừa vặn và giữ được cái "hồn" của người Tày Mường Lai. Tiếng lành đồn xa, người dân trong xã, các xã lân cận và cả tỉnh bạn tìm đến chị ngày một đông. Họ không chỉ đặt may cho những dịp lễ hội, cưới hỏi mà còn muốn sở hữu bộ trang phục để mặc trong đời sống thường ngày như một cách khẳng định lòng tự tôn dân tộc.
Trước nhu cầu ngày càng lớn của thị trường và mong muốn bảo tồn văn hóa một cách bài bản, lâu dài, năm 2023, chị Huyền đã quyết định thành lập Tổ hợp tác may đo trang phục dân tộc. Đây không chỉ đơn thuần là một cơ sở kinh doanh, mà là "mái nhà chung" cho những tâm hồn yêu văn hóa truyền thống.
Chị Lộc Thị Huyền cho biết: “Tôi thành lập tổ hợp tác không phải để làm giàu cho riêng mình, mà muốn các chị em cùng làm để giữ nghề truyền thống và lưu giữ nét đẹp dân tộc. Tôi sợ nếu mình không làm ngay, mai này khi lớp người già khuất núi, hồn cốt của người Tày Mường Lai cũng theo đó mà phai nhạt dần".
Từ khi tổ hợp tác ra đời, không gian nhỏ tại thôn 7 luôn rộn ràng tiếng máy khâu và tiếng cười nói của chị em phụ nữ. Chị Lộc Thị Huyền đã tập hợp những phụ nữ trong thôn có cùng đam mê và khéo tay để truyền nghề. Nhiều chị em trước đây chỉ quanh quẩn với ruộng nương, thu nhập bấp bênh, nay đã có công việc ổn định với thu nhập từ 5 - 7 triệu đồng mỗi tháng.
Chị Huyền tận tình chỉ bảo cho mọi người từ cách chọn vải, đến cách thêu những hoa văn tinh tế trên khăn đội đầu hay túi đeo. Chị luôn nhắc nhở mọi người rằng: "May áo cho đồng bào mình không được làm dối, mỗi đường kim phải chứa đựng cái tâm của người thợ". Sự khắt khe ấy đã tạo nên uy tín cho tổ hợp tác, nên sản phẩm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó.
Chị Hoàng Thị Ngời, thành viên Tổ hợp tác may đo trang phục dân tộc cho biết: “Tham gia tổ hợp tác, tôi không chỉ có thêm thu nhập ổn định để lo cho gia đình mà còn học được cách trân trọng giá trị của trang phục dân tộc mình.
Chị Ngời cho biết: Tôi thấy rất vui và tự hào khi người dân Mường Lai không chỉ sử dụng trang phục truyền thống trong các dịp lễ, tết mà còn trong đời sống hằng ngày.
Nhìn những tấm vải chàm xếp ngay ngắn trong xưởng, chị Huyền không giấu nổi niềm xúc động khi thành quả của mình và chị em trong tổ hợp tác được cộng đồng đón nhận. Chị chia sẻ rằng, niềm vui lớn nhất không phải là lợi nhuận kinh tế, mà là được thấy các bà, các chị và các em nhỏ tự tin diện bộ trang phục dân tộc mình trong những dịp lễ hội của xã. Đó là minh chứng cho thấy văn hóa Tày vẫn có sức sống bền bỉ trong đời sống hiện đại. Tổ hợp tác của chị giờ đây đã trở thành điểm sáng trong phong trào phát triển kinh tế gắn với bảo tồn văn hóa tại xã Mường Lai.
Ông Nông Đức Thêm - Phó Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội xã Mường Lai cho biết: “Tổ hợp tác của chị Huyền không chỉ đơn thuần là cơ sở sản xuất, mà trở thành "cầu nối" văn hóa giữa các thế hệ. Cách làm này giúp bản sắc dân tộc Tày được lưu truyền, góp phần thúc đẩy du lịch văn hóa bền vững tại địa phương.”
Hành trình của chị Lộc Thị Huyền là minh chứng cho sức mạnh của sự kiên trì và lòng tận hiến. Giữa cuộc sống hối hả hiện nay, những người "nặng lòng với sắc chàm" như chị chính là “cầu nối” giữa quá khứ và tương lai. Sắc chàm của người Tày Mường Lai, qua đôi bàn tay khéo léo, sự tâm huyết của chị Huyền và những người phụ nữ thôn 7, sẽ còn vươn xa hơn nữa, mang theo câu chuyện về một dân tộc giàu bản sắc, trọng nghĩa tình và luôn biết trân quý những giá trị cội nguồn.
Chia tay Mường Lai trong ánh chiều tà, hình ảnh những người phụ nữ miệt mài bên sắc chàm vẫn in đậm trong tâm trí tôi như biểu tượng đẹp đẽ của lòng tự hào dân tộc và tình yêu quê hương xứ sở.
