Trong kiến trúc truyền thống của người Thái đen, Khau cút được đặt ở hai đầu hồi, gắn với phần đòn nóc của ngôi nhà sàn. Theo quan niệm dân gian, mái nhà có độ cong khum như mai rùa, gắn với truyền thuyết về thần rùa “Pua Tấu” - vị thần được cho là đã dạy người Thái cách dựng nhà. Trong tổng thể kiến trúc ấy, Khau cút vừa mang công năng nhất định, vừa thể hiện quan niệm về cội nguồn và sự gắn kết cộng đồng.
Theo Nghệ nhân Lò Tuyên Dung, phường Trung Tâm, người có nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu và bảo tồn văn hóa Thái, Khau cút ban đầu có hình thức khá đơn giản, gồm hai thanh gỗ bắt chéo thành hình chữ X, được dựng ở hai đầu đòn nóc, tiếng Thái gọi là “Pe Bôn”. Cấu tạo này giúp giữ mái tranh, hạn chế tình trạng mái bị gió mạnh làm bung, tốc.
Từ hình thức ban đầu, Khau cút dần được người dân sáng tạo với nhiều kiểu dáng, hoa văn khác nhau. Những hình ảnh gần gũi trong tự nhiên và đời sống được đưa vào từng đường nét, tạo nên những biểu tượng vừa có giá trị thẩm mỹ, vừa phản ánh quan niệm văn hóa của cộng đồng.
Khau cút có nhiều loại như: “Khau cút bẻ” (cây bắt chéo nhau), “Khau cút pụa” (khau cút chùm), “Khau cút quai” (hình sừng trâu), “Khau cút chim” hay “cút nêm” (hình lá tre), “Khau cút lái bua” (cút tạc hình hoa sen)... Mỗi kiểu có hình dáng riêng, thể hiện sự khéo léo, óc sáng tạo và khả năng quan sát thiên nhiên của người Thái đen.
Khau cút thường được làm bằng gỗ, có thể quét vôi hoặc sơn trắng. Trong xã hội xưa, việc lựa chọn kiểu khau cút còn gắn với địa vị xã hội của gia chủ. Khau cút tạc hình hoa sen chủ yếu dành cho nhà quan, trong khi nhà dân thường làm những kiểu đơn giản hơn như Khau cút bẻ, sừng dê hoặc sừng trâu. Sau năm 1954, việc lựa chọn kiểu Khau cút dần trở nên tự do hơn, người dân có thể làm theo sở thích và điều kiện của gia đình.
Không chỉ hiện diện trong kiến trúc, Khau cút còn gắn với những câu chuyện dân gian về cuộc thiên di của người Thái đen được lưu truyền. Theo lời kể của Nghệ nhân Lò Tuyên Dung, cách đây khoảng một nghìn năm, hai anh em người Thái chia thành 2 ngả cùng đi tìm vùng đất hứa. Trước lúc chia tay, họ hẹn nhau rằng khi dựng nhà ở nơi đất mới, mỗi người sẽ làm dấu hiệu trên nóc để con cháu nhận ra nguồn cội, dòng giống của mình. Câu chuyện ấy góp phần lý giải ý nghĩa biểu tượng của Khau cút trong ký ức cộng đồng, đồng thời cho thấy khát vọng gìn giữ mối liên hệ giữa các thế hệ, dù sống ở những nơi khác nhau.
Như vậy, từ một chi tiết kiến trúc trên mái nhà, Khau cút đã trở thành một phần ký ức văn hóa của người Thái đen ở Mường Lò.
Thế nhưng, quá trình phát triển, kiến trúc nhà ở của người Thái đen có nhiều thay đổi. Những ngôi nhà xây kiên cố, nhà ở theo kiểu hiện đại ngày càng phổ biến; ngay cả nhà sàn cũng được cải tiến về kết cấu, hình dáng mái và vật liệu xây dựng. Vì thế, Khau cút gần như vắng bóng trên những nóc nhà sàn.
Từ thực tế đó, phường Trung Tâm đang triển khai thực hiện việc bảo tồn giá trị văn hóa - biểu tượng Khau cút của người Thái đen bao gồm phục dựng và trao tặng các bộ Khau cút cho các hộ gia đình. Những người trực tiếp tham gia không chỉ có nghệ nhân, cán bộ văn hóa, mà còn có cả thế hệ trẻ. Việc đưa Khau cút trở lại không gian nhà sàn góp phần tạo điều kiện để biểu tượng văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống, thay vì chỉ được nhắc đến qua tư liệu hay những câu chuyện kể.
Bà Vũ Thị Thanh - Phó Chủ tịch UBND phường Trung Tâm cho biết: "Địa phương xác định chủ trương xuyên suốt trong bảo tồn Khau cút là chủ động biến di sản thành tài sản. Theo đó, phường tập trung vào 4 nhiệm vụ là hỗ trợ các hộ gia đình phục dựng nhà sàn có Khau cút; đưa biểu tượng Khau cút trở thành quà tặng cho người dân; số hóa, ghi hình, tư liệu hóa quá trình chế tác; đồng thời nâng cao nhận thức, giáo dục về văn hóa Thái trong cộng đồng".
"Những hoạt động này hướng đến việc kết hợp bảo tồn với phát huy giá trị di sản trong đời sống hiện đại. Bên cạnh phục dựng biểu tượng trên các nếp nhà sàn, việc lưu giữ kỹ thuật chế tác của nghệ nhân, hệ thống hóa các mô típ và truyền dạy kiến thức cho thế hệ trẻ cũng có ý nghĩa quan trọng. Khi người dân hiểu rõ giá trị của Khau cút và chủ động tham gia gìn giữ, công tác bảo tồn sẽ có nền tảng vững chắc hơn", bà Thanh cho biết thêm.
Khau cút là một biểu tượng văn hóa độc đáo của người Thái đen ở Mường Lò, kết tinh từ kinh nghiệm kiến trúc, sáng tạo và những quan niệm được cộng đồng lưu truyền qua nhiều thế hệ. Do vậy việc phục dựng, gìn giữ biểu tượng này trong đời sống hiện đại là việc làm cần thiết.
