Theo nghiên cứu của Viện Thổ nhưỡng nông hóa, Viện Di truyền nông nghiệp (Học viện Nông nghiệp Việt Nam): Khu vực Mường Lò có lượng mưa trung bình năm từ 1.400 - 1.600 mm, nhiệt độ trung bình 23,2°C, độ ẩm khoảng 80%, cùng với 1.800 giờ nắng mỗi năm.
Đáng chú ý, biên độ nhiệt ngày và đêm dao động từ 8 - 14°C là yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình quang hợp và tích lũy chất khô trong hạt lúa.
Chính điều kiện này đã tạo nên sự khác biệt rõ rệt cho giống lúa Séng cù: hạt gạo trắng, dẻo, thơm, hàm lượng protein cao và giàu giá trị dinh dưỡng.
Được người dân Mường Lò đưa vào gieo cấy từ năm 1995, lúa Séng cù nhanh chóng khẳng định vị thế là sản phẩm hàng hóa đặc sản, đặc biệt, năm 2018, khi gạo Mường Lò được bảo hộ chỉ dẫn địa lý.
Đây không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng mà còn là “tấm hộ chiếu” giúp sản phẩm bước ra thị trường rộng lớn hơn. Từ đó, các cấp chính quyền địa phương đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm, từ quy hoạch vùng nguyên liệu, cải tiến kỹ thuật canh tác, đến đẩy mạnh xúc tiến thương mại và quảng bá thương hiệu.
Một trong những hướng đi bài bản là việc triển khai Dự án Khoa học quản lý và phát triển chỉ dẫn địa lý “Gạo Mường Lò” giai đoạn 2021 - 2022. Dự án đã xây dựng mô hình sản xuất lúa Séng cù chất lượng cao trên diện tích 40 ha, hướng tới quy trình khép kín từ khâu chọn giống, gieo trồng đến thu hoạch, chế biến và tiêu thụ. Đây là nền tảng quan trọng để nhân rộng mô hình sản xuất lúa chất lượng cao trên toàn vùng, đồng thời tạo dựng niềm tin vững chắc cho người tiêu dùng.
Không thể không nhắc đến vai trò của tri thức bản địa trong quá trình tạo dựng thương hiệu. Trải qua nhiều thế hệ sinh sống và canh tác, người nông dân Mường Lò đã tích lũy được hệ thống kinh nghiệm quý báu, từ lựa chọn giống, bảo vệ nguồn nước đến các phương thức canh tác thân thiện với môi trường.
Những tập quán như: đốt rạ lấy tro bón ruộng, thả bèo giữ ấm cho lúa hay sử dụng phân xanh thay thế phân hóa học không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái bền vững. Đây chính là giá trị cốt lõi làm nên “hồn cốt” của gạo Mường Lò - yếu tố không một công nghệ hiện đại nào có thể thay thế.
Thực tiễn sản xuất cho thấy, áp dụng quy trình canh tác theo tiêu chuẩn chỉ dẫn địa lý đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Tại tổ dân phố An Sơn, phường Cầu Thia, hơn 80 hộ dân vẫn duy trì trồng lúa Séng cù với quy mô ngày càng mở rộng.
Gia đình ông Nguyễn Quốc Hữu là một trong những hộ tham gia mô hình từ những ngày đầu đã mạnh dạn đầu tư, mở rộng trồng lúa lên 8.000 m². Theo ông Hữu, nhờ sử dụng giống chất lượng cao và tuân thủ quy trình kỹ thuật, năng suất tăng khoảng 1,2 lần so với trước, đặc biệt là đầu ra ổn định, thương lái thu mua với giá cao.
Tương tự, gia đình anh Nguyễn Văn Trọng cũng đạt được kết quả tích cực khi tham gia sản xuất lúa Séng cù nguyên chủng theo tiêu chuẩn VietGAP. Việc tuân thủ quy trình kỹ thuật không chỉ nâng cao năng suất mà còn đảm bảo chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.
Đóng vai trò “cầu nối” giữa nông dân và thị trường, Hợp tác xã Dịch vụ tổng hợp nông nghiệp An Sơn đã phát huy hiệu quả trong tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.
Ông Nguyễn Văn Tưởng - Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Giám đốc Hợp tác xã cho biết: “Chúng tôi lựa chọn các hộ đủ điều kiện tham gia, đồng thời thường xuyên hướng dẫn kỹ thuật, từ khâu trồng, chăm sóc đến thu hoạch, bảo quản. Nhờ đó, chất lượng gạo được nâng lên rõ rệt, giá bán ngày càng tăng, tạo động lực cho người dân mở rộng sản xuất”.
Không dừng lại ở thị trường trong nước, gạo Séng cù Mường Lò đã từng bước vươn ra thị trường quốc tế. Năm 2023, sản phẩm vinh dự là 1 trong 10 nông sản tiêu biểu của tỉnh đủ điều kiện xuất khẩu sang thị trường Vương quốc Anh. Đây là dấu mốc quan trọng, không chỉ khẳng định chất lượng sản phẩm mà còn mở ra cơ hội lớn cho việc xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam trên trường quốc tế.
Song hành với đó, việc chuẩn hóa sản phẩm theo chương trình OCOP, áp dụng truy xuất nguồn gốc, cải tiến bao bì đã góp phần nâng cao giá trị gia tăng và niềm tin của người tiêu dùng.
Hiện nay, gạo Séng cù Mường Lò đã có mặt tại nhiều hệ thống phân phối, được các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh đăng ký bao tiêu, tạo đầu ra ổn định cho người sản xuất.
Tuy nhiên, để thương hiệu gạo Mường Lò phát triển bền vững, cần duy trì chất lượng đồng đều trên diện rộng, bảo vệ thương hiệu trước nguy cơ hàng giả, hàng nhái, cũng như nâng cao năng lực chế biến sâu và mở rộng thị trường xuất khẩu. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, doanh nghiệp và người dân, trong đó người nông dân vẫn giữ vai trò trung tâm.
Phát triển thương hiệu gạo Mường Lò không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là hành trình gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa bản địa. Mỗi hạt gạo Séng cù không chỉ chứa đựng tinh hoa của đất trời mà còn là kết quả của lao động cần cù, sáng tạo và trách nhiệm với môi trường của người nông dân nơi đây.
Khi thương hiệu được khẳng định, giá trị không chỉ dừng lại ở thu nhập mà còn góp phần nâng cao vị thế của nông sản Việt Nam, lan tỏa bản sắc văn hóa vùng miền đến với bạn bè trong và ngoài nước.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, phát triển thương hiệu gạo Mường Lò theo hướng bền vững, chất lượng cao, gắn với chỉ dẫn địa lý và tiêu chuẩn quốc tế chính là con đường tất yếu. Đó không chỉ là chiến lược phát triển kinh tế địa phương mà còn là minh chứng cho khả năng vươn lên của nông nghiệp Việt Nam: từ sản xuất nhỏ sang sản xuất hàng hóa có giá trị gia tăng cao, đủ sức cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.
Trình bày: Thanh Ba
