Sau mỗi tên thôn là một câu chuyện về lịch sử, văn hóa và ký ức cộng đồng. Bởi vậy, khi thực hiện sắp xếp, thôn, tổ dân phố, nhiều địa phương ở Lào Cai không chỉ tính đến quy mô dân số hay địa giới hành chính, mà còn trăn trở với bài toán gìn giữ những địa danh đã trở thành một phần bản sắc. Việc lựa chọn tên gọi sau hợp nhất vì thế không đơn thuần là một thủ tục hành chính, mà còn là cách lưu giữ hồn cốt của mỗi vùng đất.
Những ngày này, ở xã Y Tý, câu chuyện về phương án sắp xếp thôn, bản không chỉ được bàn trong các cuộc họp của chính quyền mà còn trở thành chủ đề trong mỗi cuộc trò chuyện của người dân. Nhiều người quan tâm đến quy mô của thôn mới, nhưng điều khiến người dân trăn trở hơn cả là tên gọi sẽ được giữ lại như thế nào.
Lao Chải là một trong những làng cổ lâu đời của đồng bào Hà Nhì nơi biên cương Y Tý. Trải qua nhiều thế hệ, cái tên ấy không chỉ gắn với gần 140 hộ dân mà còn trở thành điểm đến quen thuộc trên bản đồ du lịch Lào Cai. Những nếp nhà trình tường “nép mình” bên sườn núi, những thửa ruộng bậc thang mùa nước đổ, lễ hội Khô Già Già, nghề đan lát, nghề thêu truyền thống… tất cả đã góp phần làm nên thương hiệu của Lao Chải.
Theo phương án sắp xếp, Lao Chải sẽ hợp nhất với Sín Chải và tên gọi Lao Chải vẫn được lựa chọn để đặt cho thôn mới.
Anh Chu Che Xá - Bí thư Chi bộ thôn Lao Chải cho rằng, đây là quyết định hợp lý bởi cả hai thôn đều là nơi sinh sống của đồng bào Hà Nhì, có nhiều nét tương đồng về văn hóa, phong tục, tập quán.
Theo anh Xá, khi không gian được mở rộng, việc giữ lại tên Lao Chải sẽ giúp địa phương tiếp tục phát huy lợi thế du lịch đã được gây dựng nhiều năm qua, tạo thêm sinh kế cho người dân. Đối với người dân nơi đây, giữ lại tên thôn cũng đồng nghĩa với giữ lại ký ức của bao thế hệ đã gắn bó với vùng đất này.
Không chỉ có Lao Chải, ở Y Tý, Phìn Hồ cũng là địa danh đã được nhiều người biết đến. Nếu như trước đây, Phìn Hồ nổi tiếng bởi khí hậu mát mẻ, những vườn rau xanh, cánh đồng hoa ly và những vườn nho trên vùng cao thì nay, sau hợp nhất với Trung Chải, địa phương kỳ vọng sẽ hình thành vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn.
Gắn bó với vùng đất này gần 20 năm, ông Trần Quang Quản - Giám đốc Công ty TNHH Hoa Lợi cho rằng, việc mở rộng quy mô thôn sẽ tạo thêm dư địa để phát triển nông nghiệp công nghệ cao. Theo ông, khi quỹ đất được mở rộng, quy hoạch đồng bộ hơn và có sự quan tâm đầu tư của địa phương, Phìn Hồ hoàn toàn có thể trở thành vùng sản xuất nông nghiệp hàng hóa tập trung của Y Tý.
Ở góc nhìn phát triển, tên gọi của một địa danh ngày nay không chỉ mang ý nghĩa văn hóa mà còn là giá trị nhận diện. Một cái tên quen thuộc có thể trở thành thương hiệu của một sản phẩm, một điểm du lịch hay cả một vùng đất. Vì thế, nếu thay đổi thiếu cân nhắc, nhiều giá trị được tích lũy qua nhiều năm cũng có thể bị đứt gãy.
Đó cũng là lý do trong quá trình xây dựng phương án sắp xếp, chính quyền xã Y Tý dành nhiều thời gian để nghiên cứu, tham khảo ý kiến các già làng, trưởng thôn và cộng đồng dân cư trước khi quyết định tên gọi của các thôn mới.
Theo Đề án sắp xếp năm 2026, xã Y Tý sẽ giảm từ 25 thôn còn 10 thôn. Tuy nhiên, nhiều địa danh đã trở nên quen thuộc như Lao Chải, Choản Thèn, Phìn Hồ hay Sim San đều được giữ nguyên.
Ông Nguyễn Văn Tài - Chủ tịch UBND xã Y Tý cho biết, việc lựa chọn tên gọi không chỉ dựa trên yếu tố lịch sử mà còn tính đến định hướng phát triển lâu dài.
Những địa danh đã được biết đến trên bản đồ du lịch hoặc gắn với những giá trị văn hóa đặc sắc sẽ tiếp tục được kế thừa để tạo lợi thế cho phát triển kinh tế và quảng bá hình ảnh địa phương.
Không riêng Y Tý, việc lựa chọn tên gọi các thôn, tổ dân phố sau sắp xếp đang được nhiều địa phương trong tỉnh đặc biệt quan tâm.
Theo phương án sắp xếp năm 2026, toàn tỉnh giảm từ 2.906 còn 1.624 thôn, tổ dân phố. Đây là cuộc sắp xếp có quy mô lớn nhất từ trước đến nay ở cấp cơ sở. Vì vậy, cùng với yêu cầu tinh gọn đầu mối, các địa phương đều xác định cần bảo đảm tính kế thừa về lịch sử, văn hóa và sự đồng thuận của người dân.
Đơn cử như câu chuyện tại xã Trịnh Tường. Theo Đề án sắp xếp, tổ chức lại các thôn trên địa bàn, toàn xã hiện có 27 thôn với 2.638 hộ và 12.544 nhân khẩu.
Trên cơ sở rà soát các tiêu chí về quy mô dân số, số hộ gia đình và điều kiện thực tế, xã sẽ thực hiện sắp xếp, tổ chức lại 24 thôn để thành lập 13 thôn mới, đồng thời giữ nguyên 3 thôn đủ điều kiện theo quy định.
Như vậy, sau sắp xếp, Trịnh Tường còn 16 thôn (giảm 11 thôn). Trong đó có 3 thôn: Tân Long, Phố Mới 2, Nậm Chỏn giữ nguyên trạng.
Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Trịnh Tường Nguyễn Thế Tài, tên gọi các thôn trên địa bàn xã được hình thành từ lâu đời. Qua từng giai đoạn lịch sử, tên thôn được đặt dựa trên nhiều yếu tố như đặc điểm địa hình, điều kiện tự nhiên, nguồn nước, ruộng đồng, núi rừng hoặc theo tiếng gọi quen thuộc, phong tục, tập quán của đồng bào địa phương. Nhiều tên gọi có nguồn gốc từ tiếng dân tộc thiểu số, phản ánh bản sắc văn hóa, đời sống sinh hoạt và lịch sử hình thành cộng đồng dân cư qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh đó, một số tên thôn còn gắn với những câu chuyện dân gian, dấu mốc lịch sử hoặc đặc điểm nổi bật của khu vực cư trú như vị trí gần suối, chân núi, cánh đồng hay vùng đất bằng phẳng. Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và thực hiện công tác quản lý hành chính, các tên gọi này được duy trì ổn định, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống, thể hiện nguồn gốc hình thành cộng đồng dân cư và tạo thuận lợi cho công tác quản lý nhà nước tại địa phương.
Chính vì vậy, khi nghiên cứu đặt tên thôn mới, việc tổ chức lấy ý kiến Nhân dân được tổ chức dân chủ, công khai nhằm tạo sự đồng thuận cao.
“Để bảo đảm việc lấy ý kiến đạt hiệu quả, UBND xã đã xây dựng kế hoạch triển khai cụ thể, thành lập 24 tổ công tác tại các thôn, đồng thời phân công cán bộ, công chức trực tiếp theo dõi, hướng dẫn và hỗ trợ cơ sở trong suốt quá trình thực hiện, đẩy mạnh tuyên truyền thông qua hệ thống truyền thanh cơ sở, các nền tảng mạng xã hội như Zalo, Facebook của địa phương, các hội nghị, cuộc họp thôn và nhiều hình thức tuyên truyền phù hợp khác”, ông Tài cho biết thêm.
Một tên thôn có thể chỉ là vài chữ ngắn gọn trên bản đồ hành chính, nhưng phía sau đó là lịch sử hình thành của cộng đồng, là tiếng nói, phong tục và cả niềm tự hào của nhiều thế hệ. Bởi vậy, khi những địa danh quen thuộc tiếp tục được giữ lại sau sắp xếp, điều được bảo tồn không chỉ là một cái tên, đó còn là ký ức của cộng đồng, là hồn cốt của mỗi vùng đất và cũng là nền tảng để các địa phương bước vào không gian phát triển mới với tâm thế tự tin hơn.
Suy cho cùng, hợp nhất là để mở rộng không gian phát triển, nhưng sự phát triển ấy sẽ chỉ thực sự bền vững khi mỗi vùng đất vẫn giữ được “căn cước văn hóa” của mình và đôi khi, hành trình gìn giữ bản sắc ấy bắt đầu từ chính tên gọi của một thôn, tổ dân phố.
Trình bày: Hữu Huỳnh
